“MÜLKİ MÜDAFİƏ” IMTAHAN SUALLARI 1. Mülki müdafiə, mülkü müdafiə sistemi, mülkü müdafiənin məqsədi və vəzifələri. Mülki müdafiə – dinc və ya müharibə dövründə əhalinin və ərazinin (torpaq, su və hava məkanının, istehsal və sosial təyinatlı obyektlərin, ətraf mühitin) təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə dövlət hakimiyyəti orqanları, hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər sistemidir. Mülki müdafiə sistemi – mülki müdafiənin vəzifələrinin yerinə yetirilməsi həvalə edilmiş müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının, qüvvə və vəsaitlərin, xüsusi fondların, rabitə, xəbərdarlıq və informasiya təminatı sistemlərinin məcmusudur. Mülki müdafiənin məqsədi aşağıdakılardır: 1. Fövqəladə hadisələrin qarşısının alınması məqsədilə qabaqlayıcı tədbirlərin hazırlanması və həyata keçirilməsi. 2. Fövqəladə hadisələr zamanı mümkün ola biləcək ziyan və itkilərin həcminin maksimum azaldılması. 3. Fövqəladə hadisələrin və onların nəticələrinin aradan qaldırılması. Mülki müdafiənin əsas vəzifələri aşağıdakılardır: - FH-ların qarşısının alınmasına, FH-lar nəticəsində yarana biləcək itki və zərərlərin maksimum azaldılmasına yönəlmiş qabaqlayıcı tədbirlərin hazırlanması və həyata keçirilməsi; - FH təhlükəsi olduqda, yaxud baş verdikdə əhalinin dərhal xəbərdar edilməsi, yaranmış şərait və onun dəyişməsi haqqında əhalinin daim məlumatlandırılması; - əhalinin, qiymətli maddi-mədəni sərvətlərin fövqəladə hadisələrin və onların nəticələrinin zərərverici təsirindən mühafizəsi; - əhalinin sığınacaqlarla və fərdi mühafizə vasitələri ilə təmin edilməsi; - mülki müdafiə sisteminin rəhbər heyətinin, onun idarəetmə orqanlarının və qüvvələrinin, əhalinin mülki müdafiə üzrə hazırlanması; - əhalinin və qiymətli maddi-mədəni sərvətlərin təhlükəli rayonlardan təhlükəsiz rayonlara köçürülməsi; - FH-larda obyektlərin mühafizəsinin, dayanıqlağının təmin edilməsinə aid tədbirlərin hazırlanması və həyata keçirilməsi; - zədələnmə ocaqlarında, fəlakət baş vermiş ərazilərdə qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlərin keçirilməsi; - MM qüvvə və vəsaitlərinin daim hazır vəziyyətdə salanılması; - maskalanma (işıqdan və s.) tədbirlərinin həyata keçirilməsi; - FH-lar baş vermiş ərazilərdə əhalinin həyat fəaliyyətinin təxirəsalınmaz ilkin təminatı; - FH-lar baş vermiş ərazilərdə ictimai asayişin təmin edilməsi 2. Respublikamızda MM-in təşkilinin prinsipləri. Azərbaycan Respublikasında mülki müdafiə aşağıdakı prinsiplər əsasında təşkil edilir və həyata keçirilir: 1. Ərazi prinsipi (mülki müdafiə tədbirlərinin Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində təşkil edilməsi və həyata keçirilməsi). 2. Fərqli və kompleks yanaşma prinsipi (Azərbaycan Respublikasında MM tədbirlərinin ayrı-ayrı bölgələrin, şəhərlərin, istehsal və sosial təyinatlı obyektlərin hərbi-strateji, iqtisadi və digər xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla planlaşdırılması və əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməsi). 3. Kütləvilik və məcburilik prinsipi (MM tədbirlərinin Azərbaycan Respublikasının bütün əhalisini əhatə etməsi və məcburi xarakter daşıması). 4. Daimi hazırlıq prinsipi (Azərbaycan Respublikasının MM sisteminin fövqəladə hadisələr zamanı dərhal və səmərəli fəaliyyətə başlamağa hazır vəziyyətdə olması). 5. Dərhal xəbərdarlıq prinsipi (baş verə biləcək və ya baş vermiş fövqəladə hadisələr haqqında Azərbaycan Respublikasının əhalisinə dərhal məlumat verilməsi). 6. Qarşılıqlı əlaqə prinsipi (MM tədbirlərinin təmin edilməsində iştirak edən Azərbaycan Respublikasının dövlət orqanlarının və MM qüvvələrinin sıx və uzlaşdırılmış fəaliyyət göstərməsi). Mülki müdafiə tədbirlərinin təşkili və həyata keçirilməsi qaydasını müəyyən edən sənədlər Azərbaycan Respublikasının mülki müdafiə planı və Azərbaycan Respublikasının illik mülki müdafiə tədbirləri planıdır. 3. MM qüvvələri. MM-in hərbiləşdirilməmiş dəstələri. Mülkü müdafiə tapşırıqlarını həyata keçirmək üçün yaradılan MM qüvvələrinə FHN-nin MM qoşun hissələri, hərbiləşdirilməmiş MM dəstələri, ştatlı qəza xilasetmə dəstələri, nazirliklərin, icra hakimiyyətlərinin, idarə və təşkilatların MM qüvvələri aiddirlər. MM dəstələri tabeliklərinə görə ərazi və obyekt dəstələrinə, təyinatlarına görə isə ümumi təyinatlı və xidməti dəstələrə bölünürlər. Ərazi dəstələri Azərbaycan Respublikası subyektlərinin icra hakimiyyəti və yerli idarəetmə orqanları tərəfindən onların ərazilərində yerləşən təsərrüfat obyektlərinin bazasında yaradılır. Obyekt dəstələri təsərrüfat obyektlərində yaradılır və bir qayda olaraq, yaradıldıqları obyektlərdə Qəza-xilasetmə digər təxirəsalınmaz işlərin keçirilməsi üçün tətbiq olunurlar. Ümumi təyinatlı dəstələr kütləvi zədələnmə ocaqlarında və fəlakətli subasma zonalarında QXDTİ-nin keçirilməsi üçün tətbiq olunurlar. Ümumi təyinatlı dəstələrə xilasetmə komandaları (qrupları), yığma komandalar (qruplar) və mexanikləşdirilmiş yığma komandalar (qruplar) aiddirlər. Xidmət dəstələri mülki müdafiənin müvafiq xidmətləri tərəfindən yaradılır və Qəza-xilasetmə digər təxirəsalınmaz işlərin keçirilməsində xüsusi tədbirlərin yerinə yetirilməsi, ümumi təyinatlı dəstələrin gücləndirilməsi, onların fəaliyyətinin hərtərəfli təminatı və həmçinin Mülkü müdafiə tədbirlərinin müstəqil olaraq həyata keçirilməsi üçün tətbiq olunurlar. Hərbiləşdirilməmiş dəstələrə Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olanlar: kişilər – 18 yaşından 60 yaşınadək, qadınlar isə 18 yaşından 55 yaşınadək cəlb edilirlər. I və II qrup əlillər, hamilə və 8 yaşınadək uşağı olan qadınlar, 3 yaşınadək uşağı olan tibbi təhsilli qadınlar isə bu dəstələrə cəlb olunmurlar. 4.Qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlərin mahiyyəti, məqsədi və tapşırıqları Fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması – fövqəladə hallarda zərərçəkmiş insanların xilas edilməsi, onlara tibbi köməyin göstərilməsi, qəzaların lokallaşdırılması və aradan qaldırılması, mümkün ola biləcək itki və zərərlərin həcminin azaldılması, növbəti bərpa işləri üçün şəraitin yaradılması məqsədilə həyata keçirilən qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlərin (QXDTİ-nin) yerinə yetirilməsidir. Qəza-xilasetmə işlərinin məqsədi zərərçəkmiş insanların axtarışı, qəza baş vermiş yerlərdən çıxarılması, xilas edilməsi, onlara ilk tibbi və ilk həkim köməyinin göstərilməsi, müalicə müəssisələrinə göndərilməsidir. Qəza-xilasetmə işlərinə aiddir:  MM dəstələrinin hərəkət marşrutlarında və iş yerlərində (obyektlərdə) kəşfiyyatın aparılması;  hərəkət marşrutlarında və QXDTİ keçiriləcək yerlərdə yanğınların lokallaşdırılması və söndürülməsi;  fövqəladə hadisələr nəticəsində yaranmış və xilasetmə işlərinin keçirilməsinə mane olan təhlükəli amillərin aradan qaldırılması, yaxud mümkün ola bilən minimal səviyyəyə qədər azaldılması;  zərərçəkmiş insanların axtarışı, onların dağıntılar altından, zədələnmiş və yanan binalardan, su basmış, tüstü və zəhərli qazlar olan yerlərdən çıxarılması;  uçqunlar altında qalmış mühafizə qurğularına, insanlar olan digər qapalı yerlərə havanın verilməsi;  zərərçəkmiş insanlara ilk tibbi və ilk həkim köməyinin göstərilməsi və onların müalicə müəssisələrinə köçürülməsi;  əhalinin təhlükəsiz yerlərə çıxarılması;  insanların sanitar təmizlənməsi, onların geyimlərinin, zəhərlənmiş ərazinin, qurğuların, texnika və avadanlıqların xüsusi təmizlənməsi, heyvanların veterinar təmizlənməsi. Digər təxirəsalınmaz işlərin məqsədi qəza-xilasetmə işlərinin yerinə yetirilməsi üçün lazımi şəraitin yaradılması, ikinci zədələyici amillərin yarada biləcəyi zərərlərin qarşısının alınması, obyektlərin və zərərçəkmiş əhalinin həyat fəaliyyətinin təmin edilməsidir. Digər təxirəsalınmaz işlərə aiddir:  uçqunlarda, zəhərlənmiş yerlərdə keçidlərin və yolların salınması;  qaz, su, elektrik enerjisi, kanalizasiya və texnoloji xətlərdə qəzaların lokallaşdırılması;  uçma təhlükəsi olan, hərəkətin və xilasetmə işlərinin keçirilməsinin təhlükəsizliyinə mane olan binaların və qurğuların möhkəmləndirilməsi, yaxud uçuldulması;  xilasetmə işlərinin yerinə yetirilməsini təmin etmək məqsədilə rabitə, kommunal-enerji xətlərinin təmiri və bərpası;  partlayış təhlükəli adi sursatların axtarışı və zərərsizləşdirilməsi;  insanların yenidən baş verə biləcək təhlükələrdən qorunması üçün mühafizə qurğularının təmiri və bərpası. Xilasetmə işlərinin təşkili yaranmış şəraitdən, tapşırıqların xarakterindən və xilasetmə işlərinə ayrılan vaxtdan asılıdır. 5.Zədələnmə ocaqlarında QXDTİ-nin təşkili və yerinə yetirilməsi FH-lar zonasında qəza-xilasetmə işlərinin keçirilməsini şərti olaraq ilkin, birinci və ikinci mərhələlərə bölmək olar. İlkin mərhələdə əhalinin mühafizəsi, yerli qüvvələrin köməyi ilə zərərçəkmişlərin xilas edilməsi, fövqəladə halların nəticələrinin aradan qaldırılması üçün qüvvə və vəsaitlər qruplaşmasının yaradılması, QXDTİ-nin keçirilməsinə hazırlanması işləri həyata keçirilir. Birinci mərhələdə qüvvə və vəsaitlər qruplaşması tərəfindən QXDTİ həyata keçirilir. İkinci mərhələdə qəza-xilasetmə işləri sona çatdırılır, idarəetmə yerli adminstrasiyaya təhvil verilir, qüvvə və vəsaitlər qruplaşması QXDTİ keçirilmiş ərazidən çıxarılır, əhalinin həyat fəaliyyətini təmin etmək üçün ilkin tədbirlər həyata keçirilir. QXDTİ keçirilən ərazilərdə ilk növbədə, xilasetmə işlərinin təhlükəsizliyinə mane olan maneələr aradan qaldırılır. Su basmış yerələrdə arxlar çəkilirr, suyun aradan qaldırılmasını təmin edən tədbirlər həyata keçirilir. Elektrik xətlərində baş vermiş zədələrin aradan qaldırılması üçün elektrik xətləri qida mənbələrindən ayrılırlar (açarların açılması, qoruyucuların çıxarılması, ehtiyyat tədbirlərinə əməl etməklə xətlərin kəsilməsi və izolə edilməsi). Texnoloji borularda baş vermiş zədələrin təmiri, aradan qaldırılması üçün rezervuarlardan, texnoloji aqreqatlardan gələn borularda ventillər bağlanır, nasoslar dayandırılır. Uçqunlar altında qalmış insanların axtarışı qapıları, divarları, boruları döymək, səsləmə yolu ilə və köhnə rabitə xətlərindən istifadə etməklə həyata keçirilir. İnsanların uçqunlarda axtarışı üçün öyrədilmiş itlərdən, xüsusi cihazlardan (infraqırmızı kameralar, vibrofonlar, istiqamətlənmiş dinləmə qurğuları) da istifadə edilir. Uçqunlar altında qalmış sığınacaqlara ilk növbədə hava vurulur. Zərərçəkmişlərin tibbi yardım məntəqəsindən müalicə müəssisələrinə köçürülməsini dəstə komandirləri həyata keçirir. Dəstə komandirləri zərərçəkmişlərin tibbi məntəqələrə, yaxud maşınlara minmə məntəqələrinə daşınması üçün dəstənin şəxsi heyətindən sanitar drujinalara lazım olan sayda kömək ayırırlar. Zərərçəkmişlərin müalicə müəssisələrinə köçürülməsi üçün bütün növ nəqliyyat vasitələrindən istifadə edilir. Yüngül yaralılar yaxın məsafələrdə yerləşən müalicə müəssisələrinə piyada aparıla bilərlər. Zəlzələ nəticəsində yaranmış dağılma zonalarında, bir qayda olaraq, qəza-xilasetmə işləri 5 mərhələdə həyata keçirilir: I mərhələdə dağılma zonası qiymətləndirilir, zədələnənlərin və ölənlərin axtarışı aparılır, obyektlərin möhkəmliyi, kommunal-enerji xətlərinin və xilasetmə işlərinin təhlükəsizliyi müəyyənləşdirilir. II mərhələdə uçqunların üstündə (yer səthində) olan zərərçəkmişlər yığılır. III mərhələdə dağıntılar altında qalmış insanların axtarışı həyata keçirilir. IV mərhələdə dağıntılar altında qalmış insanların xilas edilməsi həyata keçirilir. V mərhələdə ərazi uçqunlardan təmizlənir. Radiasiya qəzası nəticələrinin aradan qaldırılması prosesi 3 mərhələdən: ilkin, aralıq və son mərhələlərdən ibarət olur. Radiasiya qəzasının nəticələrinin ləğvinin ilkin mərhələsində aşağıdakı tapşırıqlar həyata keçirilir: - qəza mənbəyinin lokallaşdırılması (radioaktiv maddələrin ətraf mühitə çıxmasının qarşısının alınması); - radiasiya şəraitinin aşkar edilməsi və qiymətləndirilməsi; - radioaktiv zəhərlənmənin zəhərli yerlərdən təmiz yerlərə yayılmasının qarşısının alınması; - radioaktiv tullantıların müvəqqəti olaraq bir yerə yığılması. Aralıq mərhələsində aşağıdakı tapşırıqlar həyata keçirilir: - daimi radiasiya nəzarətinin təmin edilməsi; - radisiya qəzasının nəticələrinin ləğvi üçün tətbiq olunacaq üsul və texniki vasitələrin müəyyənləşdirilməsi (bu barədə qərarın qəbul edilməsi); - radioaktiv çirklənmə təyin olunmuş səviyyəyə çatana qədər nəzərdə tutulmuş tədbirlərin həyata keçirilməsi; - çirlənmə obyektlərinin ləğvi, yaxud lokalizasiyası, radioaktiv tullantıların müvəqqəti və ya daimi saxlanma yerlərinə toplanması; - çirklənmiş ərazilərdə yaşayan əhalinin mühafizəsinin təmin olunması. Son mərhələdə aşağıdakı tapşırıqlar həyata keçirilir: - planda nəzərdə tutulmuş işlərin sona çatdırılması, radioaktiv zəhərlənmə səviyyəsinin icazə verilən həddə qədər azaldılması; - radioaktiv tullantıların müvəqqəti saxlanması üçün təşkil olunmuş meydançaların ləğvi; - təhlükə sovuşana qədər radiasiya nəzarətinin təmin edilməsi; - əhalinin təhlükəsiz şəraitdə yaşayışının təmin edilməsi. 6.Mülki müdafiə dəstələrinin xüsusi təmizlənməsi Xüsusi təmizləmə obyektlərin, qurğuların, texnikanın, mühafizə vasitələrinin, alətlərin, geyimin deqazasiyasının, dezaktivizasiyasının, dezinfeksiyasının və insanların sanitar təmizlənməsinin keçirilməsidir. Deqazasiya – zəhərli maddələrin neytrallaşdırılması, zərərsizləşdirilməsidir. Dezaktivizasiya – radioaktiv maddələrlə zəhərlənmə dərəcəsinin icazə verilən normaya qədər təmizlənməsidir. Dezinfeksiya – xəstəlik törədən mikrobların məhv edilməsi, toksinlərin neytrallaşdırılmasıdır. Deqazasiya maddələri: DTS-QK, dixloramin DTX-2 (DT-2), dixloretan, monoetanolamin, ammonium hidrat (ammoniumlu su), SF-2u və s. Deqazasiya məhlulları: deqazasiya resepturası RDA (fərdi deqazasiya paketinin (İDP-1) tərkibinə daxildir), deqazasiya məhlulları RD-2, DR № 1, DR № 2bş, DR № 2aş, dixloraminin 2 %-lı məhlulu, hipoxlorit kalsiumun – suda 1-1,5 %-li məhlulu, SF-2u tozunun suda 0,3 %-li, 0,075 %-li məhlulları. Deqazasiya üçün benzindən, kerosindən, solyarkadan, dixloretandan, spirtdən də istifadə olunur. Dezaktivizasiya maddələri və məhlulları: SF-2u tozunun suda 0,15 və 0,075 %-li məhlulları (qışda su 20-25 %-li ammonyaklı su ilə əvəz olunur), SN-50 tozunun suda 1 %-li məhlulu, sabun və digər yuyucu vəsaitlərin suda məhlulları, su, benzin, kerosin, solyarka, dixloretan və s. Dezinfeksiya maddələri və məhlulları: DTS-QK-nın (dvetretiosnovnoy soli qipoxlorita kalğüiə) suda suspenziyası və sıyığı, SN-50 tozunun suda məhlulu, deqazasiya məhlulu DR №1, formaldegidin suda məhlulu (formalin), monoxloramin B-nin suda məhlulu və s. Xüsusi təmizləmə qismi və tam olur. Qismi xüsüsi təmizləmə dəstə komandirinın əmri ilə tapşırığın yerinə yetirilməsi dayandırılmadan dəstələrin tabeldə olan xüsusi təmizləmə vasitələrindən istifadə etməklə həyata keçirilir. Tam xüsusi təmizləmə obyektin MM rəisinin əmri ilə tapşırıq yerinə yetirildikdən sonra həyata keçirilir. MM dəstələrində tabelə görə aşağıdakı xüsusi təmizləmə vasitələrindən istifadə rlunur:        kimyəvi zəhərlənməyə qarşı fərdi paketlər (İPP-8, İPP-10); deqazasiyası komplekti (İDPS-69); tozlu deqazasiya paketi (DPP); avtotraktor texnikasının xüsusi təmizlənməsi üçün İDK- fərdi komplekti; texnikanın xüsusi təmizlənməsi üçün DK-4 avtomobil komplekti; texnikanın xüsusi təmizlənməsi və şəxsi heyətin sanitar təmizlənmə komplekti (DK-5); şəxsi heyətin sanitar təmizlənmə komplekti (KSO). 7.Obyektin dayanıqlığına təsir edən amillər hansılardır. Ehtimal olunan dağılma zonası Obyektin dayanıqlığı dedikdə onun FH-larda məhsullarını planlaşdırılmış həcmdə və nomenklaturada istehsal etmək, zəif, yaxud orta dağılmaya məruz qaldıqda öz işini qısa bir vaxtda bərpa etmək bacarığı başa düşülür. İstehsal sahəsinə aid olmayan obyektlərin dayanıqlığı – onların FH-larda öz funksiyalarını davam etdirə bilmək qabiliyyətidir. Obyektin dayanıqlığına aşağıdakı amillər təsir göstərir:  fəhlə və qulluqçuların fövqəladə hadisələrin təsirindən qorunması;  obyektin mühəndis-texniki kompleksinin fövqəladə hadisələrin təsirinə dayanıqlıq qabiliyyəti;  obyektin istehsalat üçün lazım olan xammal, enerji və s. ilə təchizatının etibarlılığı;  obyektin QXDTİ-nin keçirilməsinə və pozulmuş istehsalatın bərpasına hazırlılığı;  idarəetmə sisteminin etibarlılığı. Obyektlərin yerləşdirilməsində ehtimal olunan dağılma zonası nəzərə alınmalıdır. İzafi təzyiqi 0,1 kq/sm2 və daha çox olan ərazi ehtimal olunan dağılma zonası adlanır. Ehtimal olunan dağılma zonası 2 hissəyə bölünür:  ehtimal olunan güclü dağılma zonası, hansının ki, xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti 0,3 kq/sm2 olur;  ehtimal olunan zəif dağılma zonası, hansının ki, xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti 0,1 kq/sm2, daxili sərhəddində isə 0,3 kq/sm2 olur. 8.Obyektlərin yerləşməsi, enerji və su təchizatına olan əsas tələblər Obyektlərin yerləşməsinə olan əsas tələblər:  obyektlər ərazi üzrə bərabər yerləşdirilməlidir;  sənaye müəssisələri ehtimal olunan güclü dağılma zonalarından kənarda yerləşdirilməlidirlər;  mühüm sənaye müəssisələri ehtimal olunan zəif dağılma zonalarından kənarda yerləşdirilməlidirlər;  tez alovlanan və yanan maddələr olan müəssisələr, anbarlar yaşayış yerlərindən hündürlüyə görə aşağıda yerləşdirilməlidirlər.  ərzaq və yanacaq anbarları güclü dağılma zonalarından kənarda yerləşdirilməlidirlər;  çox mühüm sənaye müəssisələri, əgər mümkünsə, bağlı yerlərdə, təbii sığınacaqlarda və s. bu kimi yerlərdə yerləşdirilməlidirlər. Enerji təchizatı sisteminə olan əsas tələblər:  enerji təchizatı sistemi elə təşkil edilməlidir ki, ayrıayrı qidalanma mənbələri sıradan çıxdıqda belə, istehlakçının təchizatı davam etməlidir, əvəzedici qidalanma mənbələri olmalıdır;  elektrik enerjisi ilə qidalanmada «dairələşdirmə» prinsipi tətbiq olunmalıdır;  yüksək gərginlikli tranzit elektrik xətləri, yarımstansiyalar, dispetçer məntəqələri güclü dağılma zonalarından kənarda olmalıdır;  mühafizə üsullarından və qurğularından, avtomat sistemlərdən istifadə olunmalıdır;  mümkün güclü dağılma zonalarında və obyektin ərazisində elektrik xətləri yeraltı olmalıdır və s. Su təchizatı sisteminə olan əsas tələblər:  qidalanma iki su mənbəsindən həyata keçirilməlidir və onlardan biri yeraltı olmalıdır;  bir mənbədən qidalandıqda iki nasos stansiyası (təmizləyici qurğu, su ehtiyatı olan rezervuarlarla birlikdə) olmalıdır və nasos stansiyalarından biri ehtimal olunan dağılma zonalarından kənarda keçməlidir;  artezan su quyuları qazılmalı və ehtiyat su hovuzları yaradılmalıdır;  bir neçə su borusu xətti olmalıdır;  sənaye və içməli su boruları arasında sanitar qaydalara əməl etməklə birləşdirici qurğular tətbiq edilməlidir;  yanğın hidrantları (kranları) açıq yerlərdə yerləşdirilməlidir;  təzə su kəmərləri çəkildikdə, köhnə su kəmərləri ehtiyat kəmərlər kimi saxlanılmalıdır və s. 9.Sənaye obyektlərinin işinin dayanıqlığının və fəhlə-qulluqçuların mühafizəsinin yüksəldilməsi yolları və üsulları Obyektlərin işinin dayanıqlığının yüksədilməsi üçün görülən əsas tədbirlər aşa ğıdakılardır: 1. Fəhlə və qulluqçuların, mühəndis-texniki kompleksin FH-ların təsirindən mühafizəsi. 2. İdarəetmənin və material-texniki təchizatın etibarlılığının təmin edilməsi. 3. Obyektin işıq maskalanması. 4. FH şəraitində pozulmuş fəaliyyətinin bərpasına və FH üçün nəzərdə tutulmuş iş rejiminə keçmək üçün obyektin hazırlanması. Fəhlə və qulluqçuların mühafizəsinin yüksədilməsi üçün aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilir: 1. Mühafizə qurğularının tikilməsi (obyektdə adətən sığınacaq, şəhərdənkənar zonada isə RƏD tikilir). Zirzəmilərdə və digər yeraltı otaqlarda RƏD-lərin təşkili. Növbətçi personal üçün tez bir zamanda sökülüb-yığılan mühafizə qurğularının hazırlanması. İşçi növbənin sığınacaqlarda daldalanma rejiminin tərtibi. 2. Fəhlə və qulluqçuların, onların ailə üzvlərinin şəhərdənkənar zonaya köçürülmə planının və bu planın hayata keçirilməsi üçün plan və qrafikin hazırlanması. 3. FMV-nin alınması, saxlanması və verilməsinin təşkili. 4. Fəhlə və qulluqçuların radiasiyadan mühafizə rejiminin hazırlanması. 5. MM dəstələrinin yaradılması, təchizatı və hazırlanması. 6. Fəhlə və qulluqçuların MM üzrə təhsilinin təşkili və keçirilməsi. 10. Bina və qurğuların dayanıqlığnın yüksəldilməsi yolları və üsulları Bina və qurğuların dayanıqlığının yüksədilməsi üçün görülən əsas tədbirlər: 1. Aparıcı konstruksiyalarda yüksək möhkəmliyə malik yüngül və odadavamlı materialların istifadəsi. 2. Çərçivəli (karkaslı) binalarda divarlar və mərtəbələr arası örtüklər üçün yüngül, dam örtüyü üçün isə yüngül odadavamlı materialların istifadəsi. 3. Bina və qurğular obyektdə bir-birlərindən mümkün qədər aralı yerləşdirilməlidirlər. 4. Vacib istehsalat binalarının nisbətən dərin yerlərdə tikilməsi (yaxud yüksək hündürlüyə malik olmamalıdırlar) və konstruksiyalarına görə metal karkaslı dəmir-beton materialdan ibarət olmalıdırlar. 5. Rekonstruksiyada əlavə ramalardan, dayaqlardan və s. bu kimi möhkəmləndirici vasitələrdən istifadə edilməsi (yüksək binalar dayaqlar, dartıcılar, kolonlar və s. vasitələrlə möhkəmləndirilməlidirlər). 6. Bina və qurğuların zəif elementlərinin gücləndirilməsi və onların ehtiyatının yaradılması. 11.Obyektin işinin dayanıqlığının nüvə partlayışının işıq şüalanmasının təsirinə qiymətləndirilməsi İşıq şüalanmasının obyektə təsirinin qiymətləndirilməsində işıq impulsunun qiymətindən (I, kC/m2) istifadə olunur. İşıq impulsunun materialların, qurğuların, binaların alovlanmasına və bunun nəticəsində obyektlərdə yanğınların əmələ gəlməsinə səbəb olan minimal qiyməti obyektin işıq şüalanmasının təsirinə görə dayanıqlıq həddi  I lim . ob  adlanır. İşıq şüalanmasının insanlara təsirində dayanıqlıq həddi kimi işıq impulsunun I dərəcəli yanıq əmələ gətirən qiyməti qəbul olunur. (I = 80-160 kC/м2). Yanğının əmələ gəlməsi və yayılması bina və qurğuların odadavamlılıq dərəcəsindən, istehsalatın yanğın təhlükəliliyindən, obyektin ərazisində olan tikililərin sıxlığından (bina və qurğuların arasındakı məsafədən), meteorologi şəraitdən, zərbə dalğasının təsirindən bina və qurğuların dağılma dərəcəsindən və s. amillərdən asılıdır. Bina və qurğuların odadavamlılığı onların elementlərinin alovlanma qabiliyyəti və əsas konstruksiyalarının (hissələrinin) odadavamlıq həddi ilə təyin edilir. Binanın hər hansı bir elementinin alovlanması onun hazırlandığı materialın alovlanma qabiliyyəti ilə təyin olunur. Tikinti materialları alovlanma qabiliyyətlərinə görə üç qrupa bölünürlər: 1. Yanmayanlar (kərpic, beton və s.) – alovun, yaxud yüksək tempraturun təsirindən alovlanmırlar, közərmirlər, kömürləşmirlər. 2. Çətin yananlar (tərkibində üzvi maddələr olan beton və gips məmulatlar, antiprenlər hopdurulmuş odun) – alovun, yaxud yüksək tempraturun təsirindən çətinliklə alovlanırlar, közərirlər, yaxud kömürləşirlər. Yanma, közərmə və kömürləşmə, yalnız od mənbəsinin iştirakı ilə davam edir. 3. Yananlar (xüsusi emala məruz qalmamış bütün üzvi materiallar) – alovun, yaxud yüksək tempraturun təsirindən asanlıqla alovlanırlar, od mənbəsi olmadıqda belə, yanma davam edir. Alovun tikinti materiallarına təsirinin başlanmasından konstruksiyanın aparıcı xassəsinin itməsinə (konstruksiyanın dağılmasına, açıq deşiklərin əmələ gəlməsinə) qədər keçən vaxt (saatla) tikinti materiallarının odadavamlılıq həddi adlanır. Bina və qurğuların 5 odadavamlılıq həddi qəbul olunub:     I və II dərəcəli – bina və qurğuların əsas konstruksiyaları yanmayan materiallardan hazırlanıb. I dərəcəli binaların konstruksiyaları daha çox odadavamlılıq həddinə malikdirlər; III dərəcəli – aparıcı (əsas) divarları yanmayan materiallardan, tavanı və arakəsmələri yanan və çətin yanan materiallardan olan binalar; IV dərəcəli – divarları suvaqlanmış taxta binalar; V dərəcəli – suvaqsız taxta binalar. Qeyd etmək lazımdır ki, alovun uzunmüddətli təsiri 200 0S tempraturda bina və qurğuların yanmayan elementlərində çatların və dağılmaların əmələ gəlməsi ilə nəticələnən struktur dəyişmələrə səbəb olur. Yanğın təhlükəliliyinə görə obyektlər 5 kateqoriyaya bölünürlər: A, B, V, Q və D ( cədvəllərdə verilir). A – asanlıqla alovlanan mayelər, partlayış təhlükəli qazlar olan obyektlər; B – yanğın təhlükəli bərk maddələr (kömür tozu, qənd tozu və s.) olan obyektlər; V – yanğın təhlükəli xammal, yarımfabrikat və hazır məhsullar istehsal edən, yaxud saxlanan obyektlər; Q – metalların istehsalı və isti emalı müəssisələri; D – metalların soyuq emalı və yanmayan materialların təkrar emalı və saxlanılması ilə əlaqədar olan müəssisələr. A və B kateqoriyasına – partlayış-yanğın təhlükəli, V kateqoriyasına – yanğın təhlükəli, Q və D kateqoriyasına isə yanğın təhlükəsi olmayan obyektlər aiddirlər. 12.Köçürmə, onun mahiyyəti və həyata keçirilməsi. Köçürmənin növləri Əhalinin mühafizəsinin təmin edilməsində əsas və ən səmərəli üsullardan biri köçürmədir. Köçürmə (təxliyə) – insanların həyatı və fəaliyyəti üçün təhlükə yaranan rayonlardan əhalinin mütəşəkkil şurətdə çıxarılıb təhlükəsiz rayonlarda (zonalarda) yerləşdirilməsi üzrə tədbirlər kompleksidir. Köçürmənin mahiyyəti əhalinin təhlükəli rayonlardan təhlükəsiz rayonlara köçürülməsi, müharibə dövründə işini davam etdirən müəssisələrin personalını işdən kənar vaxtda şəhərdənkənar zonada yerləşdirməklə həmin müddətdə onların həyat təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, düşmən tərəfindən kütləvi və adi qırğın silahlarının tətbiqi gözlənilən iri şəhərlərdə əhalinin seyrəkləşdirilməsidir. Əhalinin köçürülməsi istehsalat-ərazi prinsipi əsasında həyata keçirilir. Fəhlə və qulluqçuların köçürülməsi iki variantdə həyata keçirilə bilər: 1. Yalnız fəhlə və qulluqçuların (işləməyən ailə üzvləri ilə birlikdə) köçürülməsi. Yerləşdirilmiş fəhlə və qulluqçular növbə ilə şəhərə işə gətirirlər, işdən sonra isə yenidən şəhərdənkənar zonaya aparılırlar. 2. Fəhlə və qulluqçuların (həmçinin, onların işləməyən ailə üzvlərinin) obyektlə birlikdə köçürülməsi. Keçirilmə vaxtından asılı olaraq köçürmə iki variantda həyata keçirilə bilər:  əvvəlcədən köçürmə;  təcili köçürmə. Təhlükənin xarakterindən, təhlükəli zonada olan əhalinin sayından, yaşından, sağlamlığından və digər amillərdən asılı olaraq köçürmə qismi və ümumi ola bilər. Qismi köçürmə əmək qabiliyyəti olmayan əhalinin, məktəbəqədər yaşlı uşaqların, məktəblilərin köçürülməsində tətbiq edilir. Ümumi köçürmədə əhalinin bütün kateqoriyaları köçürülür. Köçürmələr köçürmə məsafəsinə görə lokal (şəhər, rayon, yaşayış məntəqəsi sərhədləri daxilində), yerli (respublika subyekti daxilində), regional (region daxilində), dövlət (respublikanın sərhədləri daxilində) miqyaslı növlərə bölünürlər. Köçürmə müddətindən asılı olaraq, köçürmələr müvəqqəti (bir-neçə günlüyə), ortamüddətli (1 aya qədər) və uzunmüddətli ( 1 aydan çox) olurlar. Köçürmə nəqliyyatla, piyada və kombinasiyalı üsullarla həyata keçirilə bilər. Əhalinin köçürməsində əsas üsul – kombinasiyalı üsuldur. Bu üsulda əhalinin bir qismi nəqliyat vasitələri ilə, qalanları isə piyada köçürülür. Əhalinin köçürülməsi barədə qərarı aşağıda göstərilən vəzifəli şəxslər tərəfindən qəbul edilir:  müharibə dövründə – Müdafiə Nazirliyinin, yaxud müvafiq ərazi icra hakimiyyəti başçısının təklifi üzrə – Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və ya Baş Naziri;  sülh dövründə ərazisində FH yaranmış şəhərin (rayonun) icra hakimiyyətinin başçısı. Bu halda dərhal Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə və ya Baş Nazirinə məlumat verilir. Fövqəladə vəziyyətin qüvvədə olduğu müddət ərzində onun tətbiq edildiyi ərazidə əhalinin yaşayış üçün təhlükəli olan rayonlardan köçürülməsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanına əsasən həyata keçirilir. 13. Köçürmənin keçirilməsi. Avtomobillərdə və piyada köçürmə Köçürmənin effektiv həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı orqanlar yaradılır:  köçürmə komissiyaları (KK);  toplanış-köçürmə məntəqələri (TKM);  aralıq-köçürmə məntəqələri (AKM);  qəbul-köçürmə komissiyaları (QKK);  qəbul-köçürmə məntəqələri (QKM);  köçürülən əhalinin daşınmasının təşkili üzrə əməliyyat qrupları (ƏQ);  piyada köçürmə marşrutlarında idarəetmə qrupları (İQ);  köçürülən əhalinin nəqliyyat vasitələrinə minmə (nəqliyyat vasitələrindən düşmə) məntəqələrinin adminstrasiyası. Köçürmə komissiyasının əsas tapşırıqları aşağıdakılardır:  obyektin köçürmə planının hazırlanması və dəqiqləşdirilməsi;  köçürmə tədbirlərinin hərtərəfli təminatının təşkili və nəzarəti;  köçürmə təşkilatlarının komplektləşdirilməsi və hazırlanması;  köçürmə tədbirlərinin hazırlanması və yerinə yetirilməsi. İqtisadiyyat obyektinin köçürmə komissiyasının tərkibi aşağıdakılardan ibarətdir:  idarəetmə qrupu;  əməliyyat qrupu;  xəbərdarlıq və rabitə qrupu;  qeydiyyat, hesabat və məlumat qrupu;  TKM-in, kolonnaların və eşalonların rəisləri; kolonnaları təşkiletmə və yolasalma qrupu Avtomobil texnikası əhalinin yaxın məsafələrə daşınması üçün ən əlverişli vəsaitdir. Avtomobil kolonnası 400-500 nəfər üçün hesablanır, kolonnalarda, adətən 25-30 avtomobil olur. Normal şəraitdə kolonnanın hərəkət sürəti 25-30 km/saat, maşınlar arasındakı distansiya (məsafə) 25-50 m təyin edilir. Dağlarda, meşələrdə, bataqlıq yerlərdə buz və qarlı yollarda, yağış və qarda hərəkət sürəti 15-20 km/saat-a qədər azaldıla bilər. Kolonnanın hər 3-4 saatlıq hərəkətindən sonra kiçik istirahət (1 saatlıq), gündəlik keçidin ikinci yarısının əvvəlində isə böyük istirahət (2 saat) təşkil edilir. Kolonnada hər bir maşının öz yeri olur və geri qalan maşınlara kolonnanı keçmək qəti qadağan edilir. Onlar kolonnada öz yerlərini, yalnız istirahət yerlərində tuta bilərlər. Marşrutda kolonna yolun sağ tərəfində, avtomobillər arasındakı məsafə 10 m olmaqla dayandırıla bilər. Kolonnalara nömrə verilir və bu nömrəni kolonnanın bütün üzvləri bilməlidir. Piyada köçürülənlərdən piyada kolonnaları təşkil olunur. Piyada kolonnalarının tərkibi 500-1000 nəfərdən ibarət olur. İdarəetmənin asanlaşdırılması üçün onları 20 30 nəfərlik qruplara bölürlər. Hər bir qrupa başçı təyin edilir. Kolonnanın hərəkət sürəti 3-4 km/saat, gün ərzində keçid 30-40 km olur. Hər 1-1,5 saat-dan bir kiçik istirahət (15-20 dəqiqəyə qədər), günün ikinci yarısında isə böyük istirahət (1,5-2 saat) təyin edilir. Kiçik istirahət yerlərində insanların sayı və vəziyyəti yoxlanılır, insanlara tibbi yardım göstərilir. Böyük istirahət yerində əhalinin qidalanması təşkil olunur. Köçürmə dövründə əhaliyə tibbi xidmət respublikanın ərazi səhiyyə orqanlarına həvalə edilir. Stasionar tibb müəssisələri kifayət etmədikdə, əlavə tibb məntəqələri açılır. Kolonnaların, eşalonların tərkibinə tibb işçiləri (əsasən, köçürülənlərdən) təyin edilir, onlar lazımi dərman və ləvazimatlarla təmin edilirlər. Köçürmə dövründə ictimai asayişin qorunması üzrə tədbirlərin planlaşdırılması və yerinə yetirilməsi Azərbaycan Respublikası Fövnəladə Hallar Nazirliyinin Hərbiləşdirilmiş Xüsusi Mühafizə Xidməti və Azərbaycan Respublikası DİN-in ictimai asayişin mühafizə orqanları tərəfindən həyata keçirilir. Bu məqsədlə komendant və patrul xidmətləri təşkil edilir, postlar qoyulur. 14.Mühafizə qurğuları və onların təsnifatı Mühafizə qurğuları – əhalini nüvə və adi qırğın silahlarıının birinci və ikinci zədələyici amillərindən, zəhərləyici və qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrin, bakterioloji (bioloji) vasitələrin, təbii hadisələrin – qasırğanın, tufanın, qar axınlarının təsirindən qorumaq üçün təyin olunmuş mühəndis qurğularıdır. Mühafizə qurğuları təyinatlarına, yerləşmə vəziyyətlərinə, tikilmə müddətlərinə, tikinti materiallarına və mühafizə xassələrinə görə təsnif olunurlar:  təyinatlarına görə: əhalinin mühafizəsi üçün; idarəetmə orqanları üçün; tibbi müəssisələr üçün;  yerləşmə vəziyyətlərinə görə: bina ilə birlikdə tikilmiş mühafizə qurğuları; ayrıca tikilmiş mühafizə qurğuları;  tikilmə müddətlərinə görə: əvvəlcədən tikilən mühafizə qurğuları; teztikilən mühafizə qurğuları;  tikinti materiallarına görə: dəmir-beton materiallardan tikimiş mühafizə qurğuları; daş (kərpic, kubik) materiallardan tikilmiş mühafizə qurğuları; ağac materiallardan tikilmiş mühafizə qurğuları;  mühafizə xassələrinə görə: sığınacaqlar; radiasiya əleyhinə daldanacaqlar; sadə daldanacaqlar.  süzücü-venilyasiyaedici qurğularla təchizatına görə: sənayedə hazırlanmış süzücü-venilyasiyaedici qurğularla təmin edilmiş mühafizə qurğuları; əlaltı vasitələrdən hazırlanmış sadə qurğularla təmin olunmuş mühafizə qurğuları; 15.Radiasiya əleyhinə daldanacaqlar Radiasiya əleyhinə daldanacaqlar (RƏD) onlarda yerləşdirilmiş insanların radioaktiv şüalanmadan, işıq şüalanmasından, müəyyən dərəcədə zərbə dalğasından, ZM-lərin, QKTM-lərin, bakterioloji vasitələrin və yandırıcı maddələrin insanların dərisinə, paltarına düşməsindən, bəzi təbii hadisələrdən ( qasırğa, qar axını və s.) qorumaq üçün tətbiq olunan mühafizə qurğularıdır. RƏD-lərdə ventilyasiya təbii olur, yaxud mexaniki vasitələrlə həyata keçirilir. RƏD in qızdırılması binanın ümumi qızdırıcı sistemi vasitəsi ilə həyata keçirilir. Su xətti olmadıqda su, gündəlik norma bir nəfər üçün 2 litr olmaqla, çəlləklərdə saxlanılır. İşıq üçün cib fonarlarından, akkumlyator batereyalarından, kiçik generatorlardan istifadə edilir. RƏD-lər radioaktiv şüalanmadan mühafizə xassələri ilə xarakterizə olunurlar. RƏD –in radioaktiv şüalanmadan mühafizə xassəsi mühafizə əmsalı Km ilə təyin olunur. Mühafizə əmsalı RƏD-in radiasiyanı neçə dəfə zəiflətdiini göstərir: Km= harada h – mühafizə qatının qalınlığı, sm; dy – yarımzəiflətmə qatıdır, sm. 16.Sadə daldanacaqlar. Mühafizə qurğularının sülh dövründə istifadəsi Sadə daldanacaqlar açıq və örtülü olurlar. 2 d h y , Açıq sadə daldanacaqlarda (yarıqlar, səngərlər, tranşeylər və s.) yerləşən insanların zərbə dalğasının, işıq şüalanmasının, nüfuzedici radiasiyanın təsirinə məruz qalma ehtimalı açıq yerdə yerləşmiş insanlara görə 1,5 – 2 dəfə, radioaktiv zəhərlənmənin təsirindən şüalanma ehtimalı isə 2–3 dəfə az olur. Örtülü yarıqlar insanları işıq şüalanmasının təsirində tam qoruyur, zərbə dalğasının təsirindən zədələnmə ehtimalını 2,5–3 dəfə azaldır. Sadə daldanacaqların hündürlüyü 1,8 m, eni aşağıda 0,8 m, yuxarıda isə 1,1-1,2 m olur. Hər bir adama oturmaq üçün 0,5-0,6 m, uzanmaq üçün isə 1,5-1,8 m yer hesablanır. Səngərlərdə oturacaqlar düzəldilir. Yarıqların uzunluğu onlarda yerləşdriləcək insanların sayından asılıdır. Yarıqları partlayış təhlükəsi və zəhərli maddələri olan sexlərin, anbarların, tutumların, yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin yaxınlığında, subasma təhlükəsi olan yerlərdə düzəltmək olmaz. Mühafizə qurğularının sülh dövründə istifadəsi Mühafizə qurğuları sülh vaxtı aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə oluna bilərlər: - mədəniməişət otaqları kimi; - kiçik (yüngül) avtomobillər qarajı kimi; - emalatxanalar kimi; - anbar (yanmayan materiallar üçün) kimi; - ticarət və ictimai iaşə otaqları kimi; - məişət xidməti otaqları kimi; - idman otaqları kimi və s. 17.Sığınacaqlar Sığınacaqlar əhalinin nüvə partlayışının zədələyici amillərindən, zəhərləyici və qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrdən, bakterioloji vasitələrdən, yanğınların yüksək temperaturundan və zəhərli qazlarıından, uçqunlardan, dağıntıların qırıntılarından və adi qırğın silahlarının təsirindən etibarlı mühafizəsini təmin edən hermetik mühəndis qurğularıdır. Sığıracaqlar yuxarıdakı təsnifatlardan savayı, mühafizə xassələrinə və tutumlarına görə də təsnif olunurlar: mühafizə xassələrinə (müəyyən vaxt ərzində fasiləsiz sığınmanı təminetmə qabiliyyətinə) görə: I, II, III, IV, V dərəcəli (I – idarəetmə məntəqəsi üçün, II, III, IV – əhali üçün, V – mühafizə qurğusu kimi istifadə etmək təchiz olunmuş zirzəmi) və tutumlarına görə: kiçik (tutumu 600 nəfərə qədər olanlar), orta (600-2000), böyük (2000-dən çox) tutumlu olurlar. Sığınacaqlar əsas və yardımçı otaqlardan ibarət olur. Əsas otaqlara sığınma otaqları, idarəetmə məntəqəsi və tibb məntəqəsi aiddirlər. Müalicə müəssisələrinin sığınacaqlarında bunlardan əlavə, cərrahiyə-sarğı və əməliyyata hazırlıq-sterilizasiya otaqları da olur. Yardımçı otaqlara süzücü-ventilyasiyaedici qurğu üçün otaq, oksigen balonları üçün otaq, sanitar qovşağı, qızdırıcı sistem üçün otaq, dizel elektrik stansiyası üçün otaq, ərzaq anbarı, su ehtiyatı üçün otaq, tambur-şlüzlər, tamburlar aiddirlər. Bunlardan əlavə, müalicə müəssisələrinin sığınacaqlarında bufet və sanitar otaqları da olur. Sığınma otaqlarında iki və üç mərtəbəli taxtlar düzəldilir. Taxtların aşağı mərtəbəsi oturmaq üçün, yuxarı mərtəbəsi isə uzanmaq üçün nəzərdə tutulur. Adətən, hündürlüyü 1,85 m-dən 2,2 m-ə qədər olan otaqlarda bir mərtəbəli, 2,2 m-dən 2,9 m-ə qədər olan otaqlarda iki mərtəbəli, 2,9 m-dən hündür otaqlarda isə üç mərtəbəli taxtlar qoyulur. Sığınma otaqlarının sahəsi orada sığınacaq adamların sayına görə müəyyənləşdirilir: iki mərtəbəli taxtları olan otaqlarda hər adam üçün 0,5 m2-dən, üç mərtəbəli taxtları olan otaqlarda isə hər adam üçün 0,4 m2-dən az olmamaq şərti ilə hesablanır. Sığınma otaqlarının sahəsi 25 m2-dən, ümumi sahəsi isə 75 m2-dən və hər bir adama düşən hava həcmi 1,5 m3-dən az olmamalıdır. Sığınacaqların mühəndis-texniki qurğularına ventilyasiya, istilik, su təchizatı, kanalizasiya, elektrik təchizatı sistemləri və rabitə vasitələri aiddirlər. Sığınacaqların süzücü-ventilyasiyaedici sistemi üç rejimdə işləyə bilər: I. Təmiz ventilyasiya rejimində içəri vurulan hava kobud dispers radioaktiv tozlardan təmizlənir (toza qarşı süzgəclərdə). II. III. Süzücü-ventilyasiyaedici rejimində içəri vurulan hava ZM-lərdən, QKTM-dən, bakterial vasitələrdən və istənilən ölçülü radioaktiv tozlardan təmizlənir. Tam təcrid olunma rejimində sığınacaq ətraf mühitdən tam təcrid olunur, havanın tərkibi isə regenerativ patronlar və oksigen balonları vasitəsilə tənzimlənir. Bu rejim QKTM yayılmış və ya güclü yanğın baş vermiş ərazilərdə yerləşən sığınacaqlarda tətbiq olunur. Sığınacağın qızdırılması obyektin qızdırıcı sistemi vasitəsilə həyata keçirilir. Sığınacağın su təchizatı obyektin su təminatı sistemi vasitəsilə həyata keçirilir. Sığınacaqda su baklarında (xüsusi tutumlarda) hər bir nəfərə 3 litr olmaqla, içməli su ehtiyatı yaradılır. Sığınacaqlarda dozimetrik, radiasiya və kimyəvi kəşfiyyat cihazları, mühafizə paltarları, yanğın söndürən və qəza-işıqlandırıcı vasitələr, ehtiyat alətləri olmalıdır, hər bir nəfər üçün iki günlük (bu miqdardan az olmayaraq) ərzaq ehtiyatı yaradılmalıdır. Sığınacaqlar, adətən, müxtəlif tərəflərdə yerləşən iki girişə malik olurlar. Bina ilə birlikdə tikilmiş sığınacaqlarda bunlardan əlavə, qəza çıxışı da olur. Sığınacaqlara giriş zamanı insanların zəhərlənməsinin qarşısını almaq üçün girişlərin birində tambur-şlyüz düzəldilir. 18.Fərdi mühafizə vasitələri. Tənəffüs üzvülərinin fərdi mühafizəsi Fərdi mühafizə vasitələri (FMV) təyinatlarına uyğun olaraq, tənəffüs üzvlərini, üzü, gözləri, dəri örtüyünü, paltarı, ayaqqabıları, şəxsi ləvazimatları zəhərləyici və qəza kimyəvi təhlükəli maddələrdən, radioaktiv tozlardan (maddələrdən), bakterial (bioloji) aerozollardan, nüvə partlayışının işıq şüalanmasından qorumaq üçündür. FMV həmçinin, qısa bir müddətdə yandırıcı maddələrin və açıq alovun təsirindən də mühafizəni təmin edir. Fərdi mühafizə vasitələrini təyinatlarına görə 4 qrupa bölürlər: tənəffüs üzvlərinin fərdi mühafizə vasitələri;     gözlərin fərdi mühafizə vasitələri; dərinin fərdi mühafizə vasitələri; tibbi fərdi mühafizə vasitələri. Tənəffüs üzvlərinin fərdi mühafizə vasitələri Tənəffüs üzvlərinin fərdi mühafizə vasitələrinə əleyhqazlar, respiratorlar, KDP əlavə patron komplekti, DPQ-1, DPQ-3 əlavə patronlar, hopkalit patron DP-1 və tənəffüs üzvlərinin sadə fərdi mühafizə vasitələri aiddirlər. 19.Təcridedici əleyhqazlar. Süzücü əleyhqazlar Əleyhqazlar tənəffüs üzvlərini, üzün dərisini, gözləri zəhərləyici və qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrdən, radioaktiv tozdan, bakterioloji (bioloji) aerozollardan, müxtəlif zərərli qarışıqlardan mühafizə etmək üçündür. Əleyhqazlar mühafizə prinsiplərinə görə süzücü və təcridedici növlü olurlar. Süzücü əleyhqazların mühafizə prinsipi zərərli qazların və buxarların aktivləşdirilmiş kömür-katalizatorda udulmasına və aerozollar əleyhinə süzgəcdə (filtrdə) mexaniki təmizlənməsinə əsaslanır. Süzücü əleyhqazlar havada oksigenin həcmcə miqdarı 17%-dən çox olduqda tətbiq olunurlar. Süzücü əleyhqaz süzücü-uducu qutudan (elementlərdən) və üz hissəsindən ibarətdir. Əleyhqazın tərkibinə çanta və tərləməyən plyonkalar da daxildirlər. Bunlardan başqa, əleyhqazın markasından asılı olaraq, onun dəstində hidrofob örtük, danışıq quruluşu üçün membranlar, su keçirməyən kisə, su qabı üçün klapanlı qapaq və birka olur. Qışda əleyhqazın dəstinə qızdırıcı manget əlavə olunur. Hal-hazırda MM sistemində böyüklər üçün QP-5, QP-5M, QP-7, QP-7V, QP-7VM, ICAN 20-100, ZM-6800, MP-5u, uşaqlar üçün PDF-7, PDF-Ş, PDF-D və s. markalı süzücü əleyhqazlardan, 1,5 yaşına qədər olan körpələr üçün isə süzücü əleyhqaz rolunu oynayan KZD-6 (KZD-4) uşaqları mühafizə kamerasından istifadə edilir. Süzgəcli özünüxilasedici yanğın zamanı birdəfəlik istifadə üçündür. “S” sinfinə aid olan yanğın yerlərindən təxliyə olunmaq üçün tətbiq olunur. Süzgəcli özünüxilasedici aşağıdakı hissələrdən ibarətdir: süzgəcli özünüxilasedicinin yerləşdirilməsi üçün çamadan; süzücü-uducu qutu və süzgəcli özünüxilasedicinin başlığı. Təjridedici əleyhqazlar insanların tənəffüs üzvlərini, üzünü, gözlərini havanın tərkibində olan istənilən zəhərli qarışıqlardan, onların qatılığından asılı olmayaraq, oksigen çatışmamazlığı və ya oksigen olmayan şəraitdə qorumaq üçündür. Təcridedici əleyhqazlara İP-4, İP-5, İP-6 təcridedici əleyhqazlar, KİP-8 oksigenli təcridedici əleyhqaz, AP-96M, FENZY (AERİS), «SCOTT» tənəffüs aparatları və s. aiddirlər. İP-4 təcridedici nəfəs aparatı (təcridedici əleyhqaz) tənəffüs üzvlərinin, üzün və gözlərin havanın tərkibində olan istənilən zəhərli qarışıqlardan, onların qatılığından asılı olmayaraq, oksigen çatışmamazlığı və ya oksigen olmayan şəraitdə qorumaq üçündür. İP-4 əleyhqazı yalnız quruda istifadə etmək üçündür. İP-5 təcridedici nəfəs aparatı (təcridedici əleyhqaz) fərdi qəza-xilasetmə vəsaiti olub, suda batmış zirehli obyektlərdən çıxmaq, su altında yüngül işləri yerinə yetirmək, quruda oksigen çatışmamazlığı və ya oksigen olmayan şəraitdə tənəffüs üzvlərinin, üzün və gözlərin havanın tərkibində olan istənilən zəhərli qarışıqlardan qorumaq üçündür. İP-4 əleyhqazından fərqli olaraq, İP-5 əleyhqazından həm quruda, həm də su altında istifadə etmək olar. İP-4 və İP-5 təcridedici əleyhqazların iş prinsipi tənəffüs üzvlərinin ətraf mühitdən təcrid edilməsinə, tənəffüs zamanı buraxılan havanın karbon 4-oksiddən, su buxarlarından Oksigen regenerativ patronda olan regenerativ maddənin nəfəsvermə zamanı buraxılan havanın tərkibində olan su buxarları və karbon 4-oksidlə reaksiyası nəticəsində alınır. Təcridedici əlehqazlarda (regenerativ patronlarda) regenerativ maddə kimi əsasını natrium superoksid (NaO2) və ya kalium superoksid (KO2) təşkil edən qarışıqlardan istifadə olunur. Regenerativ patronları dəyişməklə təcridedici əlehqazlarda 8 saat qalmaq olar. Oksigenli-təcridedici əleyhqaz KİP-8 zərərli maddələr olan havada və oksigen çatışmamazlığı şəraitində tənəffüs üzvlərini mühafizə etmək üçündür. KİP-8 oksigenli-təcridedici əleyhqazın mühafizə müddəti 2 saata qədərdir. Əleyhqazın tərkib hissəsi olan oksigen balonunda oksigenin miqdarı 200 litr olur. Oksigenlə doldurulmuş cihazın çəkisi 10 kq-dır. Tənəffüs aparatı AP-96M açıq sxemlə (aparatdan-nəfəsalma və atmosferə nəfəsvermə) işləyir və: - sənaye müəssisələrində, gəmilərdə, binalarda, qurğularda yanğının söndürülməsi zamanı, - qəza-xilasetmə işlərinin aparılmasında tənəffüs yolları və gözləri zəhərli toksiki maddələrdən mühafizə etmək üçün; - xilasedici qurğusu ilə zərərçəkmişlərin tənəffüs üçün yayarlı olmayan hava zonasından təxliyə olunması üçün; - dalğıc variantında 20 metr dərinliyə qədər su altında qəza-xilasetmə və dalğıc işlərinin yerinə yetirilməsi üçün tətbiq olunur. 20.Dərinin fərdi mühafizə vasitələri Dərinin fərdi mühafizə vasitələri Dərinin fərdi mühafizə vasitələri (DFMV) dəri örtüyünü, paltarı, ayaqqabıları, şəxsi ləvazimatları ZM-dən, QKTM-dən, BA-dan, radioaktiv tozdan və qismən, nüvə partlayışının işıq şüalanmasından qorumaq üçündür. DFMV mühafizə prinsiplərinə görə 2 növ olurlar: təcridedici və süzücü. Təcridedici DFMV-lərə L-1 yüngül mühafizə kostyumu, OZK ümumqoşun mühafizə komplekti, mühafizə kombinezonu və mühafizə kostyumu, süzücü DFMV-lərə isə ZFO-58 süzücü mühafizə paltarı (Süzücü mühafizə paltarı ZFO-58 ZM və QKTM-lərin buxarlarından və aerozollarından, bakterial vəsaitlərdən, radioaktiv tozdan və nüvə partlayışının işıq şüalanmasından mühafizə üçündür), OKZK ümumqoşun kompleks mühafizə kostyumu aiddirlər. L-1 yüngül mühafizə kostyumu insanın dəri səthini, paltarını, ayaqqabılarını zəhərləyici, qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrdən, radioaktiv tozlardan və bakterial vasitələrdən qorumaq üçündür. L-1 mühafizə kostyumunun dəstinə gödəkcə, şalvar, əlcəklər və çanta daxildir. L-1 yüngül mühafizə kostyumu 3 ölçüdə buraxılır. Ümumqoşun mühafizə komplekti (OZK) insanların bədəninin dəri örtüyünü, paltarını, ayaqqabılarını, ləvazimatlarını ZM-dən, QKTM-dən, radioaktiv tozlardan və bakterial vasitələrdən qorumaq üçündür. Ümumqoşun mühafizə komplektinin tərkibinə mühafizə plaşı, mühafizə corabları və əlcəkləri, örtük daxildir. Mühafizə plaşı 5 ölçüdə hazırlanır: 1, 2, 3, 4, 5. Mühafizə plaşının ölçüsü insanın boyuna görə təyin edilir. Komplektə daxil olan yay əlcəkləri (BL-1M) 3 ölçüdə, qış əlcəkləri (BZ-1M) isə 2 ölçüdə hazırlanır. Mühafizə kombinezonu bir-birinə birləşdirilmiş şalvardan və başlıqlı gödəkçədən ibarətdir. Mühafizə kombinezonu rezin sapoqlar, əlcəklər və şlemaltlığı ilə birlikdə tətbiq olunur. Kombinezon 3 ölçüdə buraxılır. ZFO-58 süzücü mühafizə paltarı kombinezondan, kişilər üçün alt paltarından (tuman və köynək), iki cüt ayaq sarğısından (parça dolaq) və şlemaltlığından ibarətdir. Bunlardan başqa, dəri örtüyünün mühafizə vasitəsi kimi, istehsalatda tətbiq edilən iş paltarları, gündəlik geyim kimi istifadə olunan plaşlar, sıx və qalın materiallardan hazırlanmış paltarlar, su keçirməyən örtüklər, rezin və dəri materiallardan hazırlanmış əlcəklər, uzunboğaz ayaqqabılar da tətbiq edilə bilər. 21.Tibbi fərdi mühafizə vasitələri Tibbi fərdi mühafizə vasitələri Tibbi fərdi mühafizə vasitələri kimi müxtəlif radioprotektorlardan, antidotlardan, bakteriya əleyhinə vasitələrdən, ağrı kəsici, yanıq və yaralar üçün müxtəlif dərmanlardan istifadə olunur. Bunlardan bəziləri Aİ-2 fərdi apteçkasında cəmləşdirilib. Radioprotektorlar ionlaşdırıcı şüalanmanın təsirinə qarşı orqanizmin mühafizə qabiliyyətini artıran, şüa xəstəliyinin kliniki gedişatının ağırlığını azaldan dərman vəsaitləridir. Bunlara yod preparatları (kalium yodid, stabil yod), çistamin və s. aiddirlər. Radioprotektorlar – orqanizmin ionlaşdırıcı şüaların təsirinə görə dayanıqlığını artıran maddələrdir. Radioprotektor radioaktiv zəhərlənmə təhlükəsi olduqda və radioaktiv zəhərlənmə zonasına girişdən əvvəl qəbul edilir. Bir qrup radioprotektorlar şüalanmadan əvvəl bir dəfə, digər qrup radioprotektorlar isə bir neçə dəfə qəbul edilir. Radioprotektorlar tərkiblərinə və kimyəvi xassələrinə, təsir müddətinə və təsir mexanizminə görə təsnif olunurlar. Hal-hazırda xeyli sayda radioprotektorlar mövcuddur. Ən effektiv radioprotektorlara sistamin, sisteamin və ya MEA, merkaptopropilamin, aminoetilizotiuronium, serotonin, meqafen, aminazin, meksamin (metoksitriptamin), qammafos, indralin B190 və s. tərkibli kimyəvi maddələr aiddirlər. Kükürd tərkibli radioprotektorlar şüalanma dozasının 300 ber-ə qədər qiymətində və şüalanmadan 30-45 dəqiqə əvvəl qəbul olunduqda müəyyən dərəcədə effektivdir. Antidotlar orqanizmə daxil olmuş zəhərləyici maddələrin zərərsizləşdirilməsi üçün tətbiq olunan maddələrdir. Antidotlar müxtəlif təsir mexanizminə aşağıdakı növlərə bölünürlər: 1. Kimyəvi. 2. Biokimyəvi. 3. Fizioloji antidotlar. 4. Metabolizm və ksinobiotik proseslərin modifikasiyası (metobolizm modifikatorları). Hal-hazırda bir çox zəhərləyici maddələrə qarşı anditotlar mövcuddur. Məsələn, fosfor-üzvi maddələrə qarşı afin, atropin, safalen, taren, sianidlərə qarşı propilnitrit, amilnitrit istifadə olunur. Bakteriyalar əleyhinə spesifik mühafizə vasitələrinə vaksinlər, anatoksinlər, zərdablar, bakteriofoqlar, antibiotiklər aiddirlər. Vaksinlər və anatoksinlər peyvənd vasitəsilə orqanizmə keçirilməklə orqanizmdə yoluxucu xəstəliklərə qarşı immunitet yaradan xüsusi preparatlardır. Taun, sarı qızdırma, səpmə tif, tülyaremiya, bruselloz, sibir yarası və s. xəstəliklərə qarşı tətbiq olunurlar. Anatoksinlər immunogen xassəsini saxlayan, zəhərli xassəsini isə itirmiş toksinlərdir. Difteriya və s. xəstəliklərə qarşı tətbiq olunurlar. Zərdab preparatları yoluxucu xəstəliyə yoluxmanın qarşısını tez bir zamanda alan effektiv vəsaitdir. Botulin və viruslar əleyhinə tətbiq olunan zərdablar hal-hazırda ən effektiv müalicə vasitələridir. Bakteriofaqlar bakteriyanı məhv edən viruslardır. Xolera və digər yoluxucu xəstəliklərə qarşı tətbiq olunurlar. Antibiotiklər yoluxucu xəstəliklərin törədicilərinə, inkişafına qarşı ttbiq olunan dərman preparatlarıdır. Yuxarıda göstərilənlərdən bir çoxu Aİ-2 apteçkasının tərkibinə daxildir. Tabel üzrə tibbi fərdi mühafizə vasitələrinə Aİ-2 fərdi apteçkası, fərdi sarğı paketi, İPP-8, İPP-10 kimya əleyhinə fərdi paketlər aiddirlər. Fərdi apteçka Aİ-2 zəhərləyici və kimyəvi təhlükəli zəhərli maddələrin, ionlaşdırıcı şüalanmanın, bioloji (bakterioloji) vəsaitlərin təsirlərinin azaldılması, profilaktikası, zədələnmə zamanı ilk tibbi (özünə və qarşılıqlı) köməyin göstərilməsi üçündür. Dərman vasitələri plastmas qutuda və onlar üçün təyin olunmuş yuvalarda yerləşdirilir. - 1-ci yuvada: içərisində arğıkəsici dərman (1 ml 2 %-li promedol məhlulu) olan şprits-tyübik yerləşdirilib. Güclü ağrılarla müşahidə olunan yanıqlarda və zədələrdə (sümük sınmaları, çatları, ağır yaralanma) istifadə olunur. Sülh dövründə şprits-tyübik apteçkadan çıxarılıb ayrıca saxlanılır; - 2-ci yuvada: qırmızı rəngli penalda əsəb-iflic təsirli ZM-lərə qarşı tətbiq edilən 6 ədəd taren həbi yerləşdirilib. Əsəb-iflic təsirli ZM tətbiq olunduqda dərhal 1 həb, zəhərlənmə əlamətləri aşkar olunduqda isə daha 1 həb qəbul edilir. Növbəti həbi yalnız 5-6 saatdan sonra qəbul etmək olar; - 3-cü yuvada: rəngsiz penalda bakteriya əleyhinə 2 №-li vəsait (15 ədəd sulfadimetoksin həbi) yerləşdirilib. Şüalanma nəticəsində baş verən mədə bağırsaq pozuntularında istifadə olunur. Birinci gün birdəfəyə 7 həb, növbəti iki gündə isə hər gün 4 həb qəbul edilir; - 4-cü yuvada: hər birində 6 ədəd çistamin həbi olan (radiasiya əleyhinə 1 №-li vəsait – RS-1) 2 ədəd çəhrayı rəngli səkkizüzlü penal yerləşdirilib. Şüalanma təhlükəsi olduqda şüalanmadan əvvəl, birdəfəyə 6 həb qəbul edilir. Əgər yenidən radiasiya təhlükəsi olarsa, yalnız birinci qəbuldan 4-5 saat sonra 6 həb qəbul etmək olar; - 5-ci yuvada: hər birində 5 ədəd xlortetraçklin həbi (bakteriya əleyhinə 1 №-li vəsait) olan 2 ədəd rəngsiz dörd tərəfli penal yerləşdirilib. Bakterioloji zəhərlənmə təhlükəsi olduqda, yaxud baş verdikdə, həmçinin yanıqlarda, yaralanmalarda infeksiyaya qarşı tətbiq olunur. Əvvəlcə birdəfəyə 5 həb, 6 saatdan sonra isə yenə 5 həb (birdəfəyə) qəbul edilir; - 6-cı yuvada: içərisində radiasiya əleyhinə 2 №-li mühafizə həbləri (kalium yodid) olan dörd tərəfli, ağ rəngli penal yerləşdirilib (qəbul olunma qaydası «3.1. Əhalinin mühafizəsinin əsas prinsipləri və üsulları» başlığı altında, səh. 321-də verilib); - 7-ci yuvada: içərisində 5 ədəd etaperazin həbi (qusma əleyhinə vəsait) olan mavi rəngli penal yerləşdirilib. Şüalanmanın ilk əlamətlərində, baş zədəsi nəticəsində yaranan ürəkbulanmasında 1 həb qəbul edilir. Ürəkbulanması davam edərsə, hər 3-4 saatdan sonra 1 həb qəbul etmək lazımdır; Son zamanlar ehtiyat yuvada qıcıqlandırıcı QKTM-lərə qarşı vəsait (fiçilin) və psixokimyəvi təsirli ZM əleyhinə trankvilizator (triftazin) yerləşdirilir. İPP-8, İPP-10 fərdi paketlər insanın dəri örtüyünün açıq hissələrinin, əleyhqazın üz hissəsinin və geyimin dəriyə toxunan yerlərinin deqazasiysı üçündür. Zarin, zoman və ipritlə zəhərlənmədə istifadə olunurlar. İPP-8 kimyaya qarşı fərdi paket şüşə flakondan (həcmi 135 ml-dir), 4 ədəd tənzif tampondan və 1 ədəd hermetik kisədən ibarətdir. Çəkisi 320 qramdır. Kimyaya qarşı fərdi paket İPP-10 deşicisi olan qapaqdan və metal balondan ibarətdir. Çəkisi 240 q, həcmi 160 ml-dir. Fərdi sarğı paketi yaraların və yanıqların sarınması üçün tətbiq olunur. 22.Fövqəladə hallarda əhalinin mühafizəsinin əsas prinsipləri 1. İnsan və cəmiyyətin təhlükəsizliyinin prioritetliyi prinsipi – Əhalinin təhlükəsizliyi hər şeydən üstün tutulur və insanların təhlükəsizliyini təmin etməyən qərarlar qəbul edilmir. 2. Kütləvilik prinsipi – Mühafizə tədbirləri ölkədə olan bütün insanları əhatə edir və əhalinin bu tədbirlərdə iştirakı təmin olunur. 3. Preventivlik prinsipi – Fövqəladə hallardan əvvəl mühafizə tədbirləri planlaşdırılır və həyata keçirilir. 4. Artıq preventivlik prinsipi – Təhlükəsizliyi artırmaq üçün əlavə ehtiyatlar və qoruyucu vasitələr yaradılır. 5. Dərhal xəbərdarlıq və məlumatlandırma prinsipi – Əhali təhlükələr barədə vaxtında xəbərdar edilir və vəziyyət haqqında mütəmadi məlumat alır. 6. Daimi rəhbərlik prinsipi – Mühafizə tədbirlərinin planlaşdırılması və icrasına fasiləsiz rəhbərlik edilir. 7. Fərqli (diferensial) yanaşma prinsipi – Tədbirlər ərazinin və təhlükənin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə həyata keçirilir. 8. Qarşılıqlı əlaqə prinsipi – Dövlət orqanları və mülki müdafiə qüvvələri birgə və əlaqəli fəaliyyət göstərirlər. 9. «Məqsədyönlü və kifayətdir» prinsipi – Mühafizə tədbirləri mövcud qüvvə və vasitələrdən səmərəli istifadə olunmaqla planlaşdırılır. 10. Kompleks yanaşma prinsipi – Bütün təhlükələr nəzərə alınır və müxtəlif mühafizə üsulları birlikdə tətbiq edilir. 11. Obyektlərin, bina və qurğuların dayanıqlığı prinsipi – İnsanların təhlükəsizliyi üçün bina və qurğuların davamlılığı təmin edilir. 12. Zəif elementlərin tətbiqi prinsipi – Qəzaların qarşısını almaq üçün qoruyucu qurğular və avtomatik sistemlərdən istifadə olunur. 13. Homosferin və noksosferin ayrılması prinsipi – İnsanlar mümkün qədər təhlükə mənbələrindən uzaq saxlanılır və qoruyucu vasitələrdən istifadə edilir. 14. Müstəqillik prinsipi – Yerli orqanlar və müəssisələr ilk tədbirləri öz qüvvə və vasitələri hesabına həyata keçirirlər. 15. Ekoloji dayanıqlıq prinsipi – Ətraf mühit qorunur və ekoloji normalara riayət olunur. 16. Texniki vasitələrin tətbiqi prinsipi – Təhlükəli işlərdə texnika və mexanizmlərdən istifadə olunaraq insanların təhlükəsizliyi artırılır. 17. Normalaşdırma prinsipi – Təhlükəsizliyin təmin olunması üçün müəyyən edilmiş norma və standartlara əməl edilir. 18. Operativlik prinsipi – Qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlər mümkün qədər tez həyata keçirilir. 23.Mülki müdafiənin xəbərdarlıq siqnalları və bu siqnallara görə əhalinin fəaliyyəti Fövqəladə hallarda əhalinin vaxtında, dərhal xəbərdar edilməsi üçün mülki müdafiədə aşağıdakı vahid xəbərdarlıq siqnalları qəbul edilmişdir: - «Hamının diqqətinə»; - «Hava həyacanı»; - «Hava həyacanı qurtardı»; - «Radiasiya təhlükəsi»; - «Kimyəvi həyacan». Fövqəladə hallarda əhalinin vaxtında, dərhal xəbərdar edilməsi üçün bütün imkanlardan – radio, televiziya, rabitə sistemlərindən, müxtəlif siqnal vasitələrindən dərhal (növbədən kənar) istifadə olunur. Əhalinin diqqətini cəlb etmək üçün istənilən siqnaldan əvvəl, səs və işıq siqnalları vasitəsilə (sirenlər, nəqliyyat vasitələri və s.) «Hamının diqqətinə» siqnalı verilir. Bu siqnal alındıqda ucadandanışan cihazlar, radio, televiziya işə salınır və əhali növbəti məlumatı gözləyir. «Hava həyacanı» siqnalı düşmənin hava hücumu təhlükəsi olduqda verilir. Siqnal belə verilir: «Diqqət! Diqqət! Danışır mülki müdafiə qərargahı! Vətəndaşlar! Hava həyacanı! Hava həyacanı». Elan bir neçə dəfə təkrar olunur, əhaliyə lazımi göstərişlər verilir. «Hava həyacanı» siqnalını evdə olarkən aldıqda qızdırıcı cihazları, sobanı, qazı, işığı söndürmək, geyinmək, uşaqlara, qocalara geyinməkdə kömək etmək, fərdi mühafizə (əleyhqaz, respirator) və ilk tibbi yardım vasitələrini (sarğı paketi, bint, pambıq), ərzaq, içməli su ehtiyatı və sənədləri götürmək, mümkün qədər binanı tez tərk etmək, yaxınlıqdakı sığınacaqlarda, daldanacaqlarda daldalanmaq lazımdır. İmkan olduqda qonşuları siqnal barədə xəbərdar etmək lazımdır. Siqnal işdə olarkən verilərsə, müəssisənin xüsusi təlimatına əsasən hərəkət edilir. Tədris müssisələrində dərslər dayandırılır, hamı dərhal mühafizə qurğularına gedir. «Hava həyacanı qurtardı» siqnalı verilərkən əhali daldanacaqları, sığınacaqları tərk edir (komendantın icazəsi ilə) öz iş yerlərinə (evlərinə və s.) qayıdırlar. Siqnal radio, televiziya, telefon və ya səsucaldıcı qurğular vasitəsilə verilir. Radioaktiv zəhərlənmə təhlükəsi olduqda və ya aşkar edildikdə «Radiasiya təhlükəsi» siqnalı verilir. «Radiasiya təhlükəsi» siqnalını evdə olarkən aldıqda respiratoru (əgər respirator yoxdursa əleyhqazı, yaxud pambıqlı tənzif sarğını), əvvəlcədən seçilmiş paltarı, əlcəkləri geymək, ərzaq, su ehtiyatını, dərmanları, şəxsiyyəti təsdiq edən sənədləri götürmək və sığınacaqlara, radiasiya əleyhinə daldanacaqlara getmək lazımdır. Əgər yaxınlıqda radiasiya əleyhinə daldanacaq (sığınacaq) yoxdursa, onda vaxt itirmədən evi kipləşdirmək: qapı və pəncərələri kip bağlamaq, onların qabağına pərdə çəkmək, deşik və bacaları bağlamaq lazımdır. Açıq şəraitdə: əgər varsa respirator geymək (respirator olmadıqda tənəffüs üzvlərini cib dəsmalı ilə (mümkünsə, isladılmış) örtmək) və yaxınlıqdakı sığınıcığa və ya RƏD-ə getmək lazımdır. Yaxınlıqda (10-15 m məsafədə) sığınacaq və ya RƏD olmadıqda, respiratorlardan əlavə dərinin mühafizə vasitələrindən istifadə olunur. «Kimyəvi həyacan» siqnalı kimyəvi və bakterioloji zəhərlənmə təhlükəsi olduqda, yaxud aşkar edildikdə verilir. Siqnal verilərkən dərhal əleyhqazı, əvvəlcədən seçilmiş paltarı və əlcəkləri geymək və sığınacağa getmək lazımdır. Əgər yaxınlıqda sığınacaq yoxdursa, havadakı zəhərli maddələrin və bakterioloji vasitələrin aerozollarından qorunmaq üçün binalardan istifadə etmək lazımdır. Kimyəvi zəhərlənmə zonaları dərhal tərk edilməlidir. Zonadan çıxış istiqaməti MM işçiləri tərəfindən göstərilir, istiqamət göstərilmədikdə, küləyə perpendikulyar istiqamətdə getmək lazımdır. Zona keçildikdən sonra xüsusi təmizləmə işləri həyata keçirilir. Bakterioloji zəhərlənmə zonasından əhalinin özbaşına çıxmasına yol verilmir. «Kimyəvi həyacan» siqnalı verildikdə açıq şəraitdə yerləşmiş MM dəstələrinin şəxsi heyəti dərhal əleyhqazı geyib sığınacağa gedirlər, yaxınlıqda sığınacaq olmadıqda, əleyhqaz və və dərinin mühafizə vasitəsi geyilir. Əleyhqaz olmadıqda tənəffüs üzvlərinin mühafizəsi üçün isladılmış dəsmaldan (şarfdan və s.) dərinin açıq yerlərini qorumaq üçün isə müxtəlif geyimlərdən (pencək, plaş, palto, örtük, əlcək, uzunboğaz çəkmələr və s.) istifadə edilir. 24.Əhalinin MM üzrə maarifləndirilməsi və MM dəstələrinin psixoloji hazırlığı Əhalinin mülki müdafiə üzrə maarifləndirilməsi Əhalinin mühafizəsinin təşkili və həyata keçirilməsində əhalinin əvvəlcədən MM üzrə maarifləndirlməsi əsas tədbirlərdən biridir. MM üzrə təhsilin təşkili və effektiv yerinə yetirilməsi üçün obyekt işçilərini onların funksional vəzifələrinə uyğun olaraq aşağıdakı kateqoriyalara bölmək qəbul olunub:  MM-in rəbər heyəti;  MM dəstələrinin şəxsi heyəti;  fəhlə və qulluqçular;  əhalinin işləməyən hissəsi. Rəhbər heyətin hazırlanmasında məqsəd onların MM tapşırıqlarını əməli olaraq yerinə yetirərkən hazırlanması, biliklərinin və vərdişlərinin möhkəmləndirilməsidir. Rəhbər işçilərin MM üzrə hazırlığı MM kurslarında, institutlarda, təkmilləşdirmə kurslarında və fakültələrində, bilavasitə obyektlərdə həyata keçirilir. Rəhbər heyətin MM üzrə hazırlığı obyektlərin təlim-material bazasında keçirilən məşğələlər, məşqlər və toplanışlar vasitəsilə keçirilə bilər. Dəstələrin hazırlanmasnda məqsəd dəstələrin fövqəladə hallar baş vermiş ərazilərdə təyinatlarına uyğun olaraq fəaliyyətə hazırlanmasıdır. Dəstələrin şəxsi heyətinin hazırlanması hər il keçirilir. O, ümumi və xüsusi hazırlıqdan, taktiki xüsusi təlimlərdən ibarət olur. Ümumi hazırlıq işdən kənar vaxt sexlər, şöbələr, briqadalar və s. üzrə keçirilir. Xüsusi hazırlıq və taktiki-xüsusi təlimlər iş vaxtı keçirilir. Fəhlə və qulluqçuların hazırlanmasında məqsəd onlara mühafizə vasitələrindən və üsullarından düzgün istifadə edilmə vərdişlərinin aşılanması və FH-larda lazım ola biləcək biliklərin verilməsidir. Təhsil fəhlə və qulluqçuların tədris proqrammı əsasında həyata keçirilir. Proqramda MM-in əsas mühafizə vasitələrindən, üsullarından istifadə, özünə və qarşılıqlı kömək qaydalarının, zədələnmə (zəhərlənmə) ocaqlarında fəaliyyət üsullarının öyrənilməsi, əməli vərdişlərin möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulur. Əhalinin işləməyən kateqoriyası ilə məşğələlərdə əsas diqqət aşağıdakıların öyrənilməsinə yönəldilir:  xəbərdarlıq siqnalları və onlara görə fəaliyyət;  fövqəladə hallarda əhali tərəfindən yerinə yetirilən mühafizə üsulları və davranış qaydaları;  fərdi və kollektiv mühafizə vasitələri, onlardan istifadə qaydaları;  ilk kömək qaydaları. MM üzrə təlimlər Təlim rəhbər heyətin, dəstələrin və əhalinin MM tapşırıqlarının yerinə yetirilməsinə hazırlanmasında ən yüksək təhsil formasıdır. Məqsədindən, tapşırıqlarından, keçirilmə üsulundan və iştirakçıların tərkibindən asılı olaraq obyektlərdə aşağıdakı təlimlər təşkil olunur və keçirilir:  taktiki-xüsusi təlimlər;  komandir-qərargah təlimləri;  obyekt təlimləri;  kompleks təlimlər. Təlimin əsas sənədi təlimin keçirilməsi planıdır. Bu planda təlimin gedişatı, təlim suallarının mərhələlər üzrə öyrənilməsi və yerinə yetirilmə ardıcıllığı öz əksini tapır. MM dəstələrinin şəxsi heyətinin psixoloji hazırlığı Fövqəladə hallarda mümkün ola biləcək təhlükələrin yaratdığı qorxu hissinin, mənfi emosiyaların qarşısını almaq üçün MM dəstələrinin şəxsi heyəti mütəmaddi olaraq, belə təhlükələrə qarşı mənəvi və psixoloji cəhətdən hazırlanmalıdır. Mənəvi hazırlıq dedikdə, insanlarda əxlaqi prinsiplərin formalaşdırılması başa düşülür. Konkret məqsəddən, tapşırıqdan və yerinə yetirilmə üsulundan asılı olaraq, psixoloji hazırlığı 3 növə bölmək olar: ümumi, xüsusi və məqsədli. Ümumi psixoloji hazırlıq müasir şəraitdə baş verən fövqəladə halların xarakterini, xüsusiyyətlərini, psixoloji amillərini nəzərə almaqla şəxsi heyətin psixikasının möhkəmləndirilməsidir. Ümumi psixoloji hazırlıq şəxsi heyətin müasir şəraitdə baş verən fövqəladə halların xarakteri, xüsusiyyətləri, psixoloji amilləri ilə tanış edilməsinə əsaslanır. Xüsusi psixoloji hazırlıq müxtəlif şəraitlərdə fəaliyyət göstərən şəxsi heyətin psixoloji cəhətdən yüksək səviyyədə hazırlanmasını nəzərdə tutur. Məqsədli psixoloji hazırlıq müəyyən bir konkret tapşırığın yerinə yetirilməsində şəxsi heyətin psixikasının formalaşdırılmasına xidmət edir. Mənəvi-psixoloji hazırlığın əsas tapşırıqları aşağıdakılardır: 1. Qələbəyə inam və ideya əminliyi keyfiyyətlərinin formalaşdırılması. 2. Vətandaşlıq borcunun başa düşülməsi, kollektivçilik, dostluq, yoldaşlıq hissiyyatlarının formalaşdırılması. 3. Vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə. 4. Psixoloji hazırlığın formalaşdırılması. 5. Dəstələrdə mənəvi-psixoloji əhval-ruhiyyənin yaradılması, birliyin möhkəmləndirilməsi. MM dəstələrinin şəxsi heyətinin FH-lara qarşı mənəvi və psixoloji cəhətdən hazırlanmasında maarifləndirmənin rolu çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. MM dəstələrinin şəxsi heyətinin öz gücünə inamı onlarda ruh yüksəkliyi yaradır, dəstədə formalaşmış psixoloji sabitliyi qoruyur. 25.DP-22V və İD-1 komplekti. DP-22V komplekti Fərdi dozimetrlər komplekti DP-22V qamma-şüalanmanın ekspozisiya dozasını ölçmək üçündür. Komplektə 50 ədəd DKP-50A dozimetri, ZD-5 yükləmə quruluşu, futlyar, texniki təsvir və istismar təlimatı, formulyar daxildir. DKP-50A dozimetri qamma-şüalanmanın ekspozisiya dozasını ölçmək üçündür. Ölçmə həddi 2-50 rentgendir. ZD-5 yükləmə quruluşu DKP-50A dozimetrlərini yükləmək üçündür və 2 ədəd 2s növlü elementdən qidalanır. Komplektin çəkisi 5,6 kq, dozimetrin çəkisi 40 q-dır. Dozimetrlərin yüklənməsi (məşğəl materialı) Dozimetri yükləmək üçün dozimetrin tozdan qoruyucu və ZD-5 quruluşunun yükləmə yuvasının qapağı açılır. Potensiometrin qolu sola, axıra qədər fırladılır. Dozimetr yükləmə yuvasına qoyulub basılır. Dozimetrin işıqlanmış okulyarına baxaraq, potensiometrin qolunu saat əqrəqbinin hərəkət istiqamətində fırlatmaqla şkalanın telini "O" (sıfır) üzərinə qoyuruq. Dozimetri yuvadan çıxarıb işıqda telin vəziyyətinə baxırıq: tel “O” üzərində olmalıdır. Dozimetrin qoruyucu və yükləmə yuvasının qapağını yerlərinə bağlayırıq. DKP-50A dozimetrinin köməyi ilə ionlaşdırıcı şüalanmanın dozasının ölçülməsi Dozimetri işığa tutub okulyardan baxmaqla telin vəziyyətinə – şkaladakı göstərişinə görə şüalanma dozasının qiymətini təyin edirik. Ölçü götürüldükdə şkalanın teli vertikal vəziyyətdə olmalıdır (telin öz ağırlığından əyilməsini istisna etmək üçün). Dozimetrin göstərişi «Şüalanma dozasının hesabı jurnalın»da və «Şüalanma dozasının hesabının fərdi kartoçkası»nda yazılır. İD-1 komplekti İD-1 dozimetri qamma-neytron şüalanma dozasını ölçmək üçündür. Cihazın komplektinə 10 ədəd ionlaşma tipli doza ölçücüsü, ZD-6 yükləmə quruluşu, futlyar, qayış, texniki təsvir və istismar təlimatı, formulyar daxidir. Dozimetrin ölçmə diapazonu 20-500 rad-dır. Dozimetrlərin yüklənməsi ZD-6 yükləmə quruluşunun qolunu sola, axıra qədər fırladaraq quruluşu hazırlayın. Daha sonra İD-1 dozimetri aşağı tərəfi ilə yükləmə yuvasına yerləşdirin və güzgünü elə tənzimləyin ki, dozimetrin şkala hissəsi maksimum işıqlansın. Dozimetri aşağı sıxaraq okulyarından baxın və yükləmə qolunu sağa fırladaraq telini "0" vəziyyətinə gətirin. Sıfırlama tamamlandıqdan sonra dozimetri yuvasından çıxarın. Bir neçə dozimetri yükləmək lazım gəldikdə, hər dəfə qolun tam sola fırladılmasına ehtiyac yoxdur. Bu halda, qolu ilkin vəziyyətə qaytarmadan 10-15 ədəd tam yüklənməmiş dozimetri ardıcıl yükləmək mümkündür. İD-1 dozimetrinin gündəlik öz-özünə 1 vahid boşalma göstərə biləcəyini nəzərə alın. Göstərişlərin dəqiq olması üçün telin hər zaman vertikal vəziyyətdə olduğuna əmin olun. Əks halda, telin əyilməsi göstərişləri təhrif edə bilər. ZD-6 quruluşundan DKP-50A dozimetrlərinin yüklənməsi üçün də istifadə etmək mümkündür. Bu quruluşda elektrik enerjisi mənbəyi kimi pyezoelementlərdən istifadə edilir və bu, yükləmə üçün tələb olunan gərginliyi təmin edir. 26. DP-5V cihazi Doza gücü ölçücüsü DP-5V (DP-5B) qamma-şüalanmanın ekspozisiya doza gücünü ölçmək üçündür. Bundan başqa, cihaz beta-şüalanmanı da təyin edir. Cihazın dəstinə ölçmə pultu (futlyar və qayışlarla), detektirləmə bloku (birləşdirici kabellə), uzandırıcı ştanqa, gərginlik bölücüsü (birləşdirici kabellə), TQ-7M növlü telefon (baş telefonu), ehtiyat alətləri və ləvazimatlar (EAL), texniki təsvir və istismar təlimatı, formulyar və yerləşdirmə yeşiyi daxildir. Ölçmə diapazonu 0,05 mr/saat-dan 200 r/saat-a qədərdir və 6 yarımdiapazona bölünüb: Yarımdiapa- zonlar Çevircəyin qolunun vəziyyəti Göstərişin götürüldüyü şkala 1 200 Ölçü vahidi Ölçmə həddi 0-200 2 x1000 r/saat 5-200 0-5 3 x100 mr/saat 500-5000 0-5 4 x10 mr/saat 50-500 0-5 5 x1 mr/saat 5-50 0-5 6 x0,1 mr/saat 0,5-5 0-5 mr/saat 0,05-0,5 İş prinsipi. Beta-hissəciklərin və qamma-kvantların təsirindən qazboşaldıcı sayğacların verdiyi elektrik impulsları gücləndirici-normalızatora daxil olub orada güclənir və normallaşdırılır, sonra inteqrallaşdırıcı konturda impulsların cərəyanı ortalaşdırılır. Ortalaşdırılmış cərəyanın qiyməti qamma-beta şüalarının ekspozisiya dozasının gücünə proporsionaldır və bu cərəyan mikroampermetrdə qeyd olunur. Gərginlik bölücüsü cihazın xarici mənbədən (maşınların bort şəbəkəsindən, akkumlyatjrundan) qidalanması üçündür. Cihaz KB-1 növlü 3 elementdən və ya gərginlik bölücüsü vasitəsilə gərginliyi 12, yaxud 24 V olan xarici qida mənbəsindən qidalanır. 27.VPXR cihazı. Qoşun kimyəvi kəşfiyyat cihazı VPXR Qoşun kimyəvi kəşfiyyat cihazı VPXR havada, yer səthində, torpaqda və digər dənavari materiallarda, müxtəlif obyektlərin səthində zəhərləyici maddələri təyin etmək üçündür.Cihaz gövdə və qapaqdan ibarətdir. Onlarda yerləşdirilir: əl nasosu, indikator borucuqları olan kassetlər, tüstü əleyhinə filtrlər, taxma (nasadka), qalpaqlar, elektrik fonarı, qızdırıcı, qızdırıcı üçün patronlar, qayış, kiçik bel, təlimat yaddaş, pasport, istismar təlimatı. Cihazın iş prinsipi zəhərli maddələr olduqda indikator borucuqlarının doldurucularının rənglərinin dəyişməsinə əsaslanır. Cihazın çəkisi 2,3 kq-dır. 28.Zəlzələ haqqında ümumi məlumat və onları ölçmək üçün şkalalar Yaranma səbəblərinə görə zəlzələlər antropogen və təbiət xarakterli zəlzələlərə bölünürlər. Antropogen xarakterli zəlzələlər insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan zəlzələlərdir. Təbiət xarakterli zəlzələlər litosferada baş verən tektonik proseslər, vulkan püsgürmələri, güclü uçqunlar, böyük həcmli yeraltı boşluqların dağılması, sürüşmələr, meteorit düşməsi, Yerin kosmik obyektlərlə toqquşması nəticəsində yaranır. Tektonik zəlzələlər yer qabığının və yuxarı mantiyanın nisbətən lokallaşmış sahələrində baş verən tektonik proseslər (yer qabığında baş verən deformasiyalar, həcm dəyişiklikləri, bərk suxurların dağılması və s.) nəticəsində uzun müddət ərzində yığılmış enerjinin qəflətən ayrılması ilə müşahidə olunan zəlzələlərdir. Tektonik zəlzələlər ən təhlükəli zəlzələlərdir. Zəlzələ – ocağının dərinliyi, yer səthindəki enerjisinin intensivliyi və maqnitudası ilə xarakterizə olunur. Zəlzələ ocağı – yaranmış, yaxud inkişaf edən tektonik çat boyunca kütlələrin sürətli yerdəyişməsi, elastik titrəyişlərin və yığılmış enerjinin ayrılması baş verən litosfera həcmidir. Zəlzələlər ocaqlarının dərinliklərinə görə səthi, aralıq və dərinlik zəlzələlərinə (səthi, aralıq, dərin fokuslu zəlzələlərə) bölünürlər. Səthi zəlzələlər 60 km-ə qədər, aralıq zəlzələləri 60 km-dən 300 km-ə qədər, dərinlik zəlzələləri isə 300 km və daha çox dərinliklərdə baş verir. Zəlzələ ocağının mərkəzi – seysmik dalğaların yayıldığı nöqtə zəlzələnin hipomərkəzi adlanır. Zəlzələnin hipomərkəzinə yer səthindəki ən yaxın nöqtə (hipomərkəzin yer səthindəki proyeksiyası) zəlzələnin epimərkəzi adlanır. Zəlzələnin intensivliyi – yer səthində torpağın silkələnmə dərəcəsidir. İntensivliyin qiyməti faktiki dağılmaların, zəlzələnin müxtəlif əşyalara, binalara, torpağa, insanlara təsirinin qiymətləndirilməsi əsasında təyin edilir və seysmik balla ölçülür. Zəlzələlər güclərinə görə fərqlənirlər. Zəlzələnin gücü – zəlzələnin yer səthində izhar (özünü göstərməsi) dərəcəsi olub, seysmik balla ölçülür. Zəlzələ gücü intensivlik və maqnitudaya əsaslanaraq ölçülür. İlk dəfə XIX əsrdə De Rossi və Forel tərəfindən yaradılan intensivlik şkalası zamanla təkmilləşdirilib. 1902-ci ildə italiyalı Cuzuppe Merkalli, 1931-ci ildə isə Qarri Vud və Frank Nyuman tərəfindən daha geniş 12 ballıq intensivlik şkalası yaradılıb. 1963 cü ildə isə S.Medvedev digər müəlliflərlə birlikdə yeni bir şkala (12 ballıq) təklif edirlər. 1964-cü ildə zələzələnin 12 ballıq Medvedev-Şponxoyer-Karnik intensivlik şkalası (MSK-64) qəbul edilir. Bu şkalalar müxtəlif ölkələrdə fərqli tətbiq olunur: Rusiyada və Azərbaycanda 12 ballıq MSK-64 şkalası istifadə edilir, Amerikada modifikasiya olunmuş Merkalli şkalası, Latın Amerikasında isə Rossi-Forel şkalası tətbiq olunur. 1998-ci ildən sonra Avropa ölkələrində daha müasir olan Avropa makroseysmik şkala (EMS 98) istifadə edilir. Yaponiyada isə JMA şkalası (Shindo), 7 ballıq bir sistemlə zəlzələləri qiymətləndirir. Zəlzələlərin gücü əsasında, MSK-64 şkalasında zəlzələlər müxtəlif intensivliklərə görə qruplaşdırılır:  1-3 bal: zəif zəlzələlər  4-5 bal: hiss olunan zəlzələlər  6-7 bal: güclü zəlzələlər  8 bal: dağıdıcı zəlzələlər  9 bal: viranedici zəlzələlər  10 bal: məhvedici zəlzələlər  11 bal: fəlakətli zəlzələlər  12 bal: güclü fəlakətli zəlzələlər Seysmologiyada bir çox maqnitudalı şkalalar istifadə olunur, bunlardan ən çox yayılmışı Rixter şkalasıdır. Bu şkala zəlzələlərin enerjisini ölçmək üçün 1935-ci ildə amerikan seysmoloqu Çarlz Rixter tərəfindən təklif olunmuşdur. Rixter şkalası üzrə maqnitudanın 1 ədəd artması seysmik enerjinin 32 dəfə artmasına səbəb olur. Bu şkala zəlzələnin gücünü qiymətləndirmək üçün geniş istifadə olunur və zəlzələlərin sıx olaraq necə təsir etdiyini ölçür. Zəlzələlər maqnitudalarına görə aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:  Meqazəlzələlər (M≥8): Son dərəcə güclü və dağıdıcı zəlzələlər.  Dəhşətli-dağıdıcı zəlzələlər (8>M≥6.5): Güclü və geniş təsir edən zəlzələlər.  Güclü zəlzələlər (6.5>M≥5): Orta güclü, lakin ciddi təsirlər yarada bilən zəlzələlər.  Zəif zəlzələlər (5>M≥1.5): Kiçik, lakin hiss oluna bilən zəlzələlər.  Mikrozəlzələlər (M<1.5): Çox kiçik və yalnız xüsusi alətlərlə aşkar edilə bilən zəlzələlər. Zəlzələnin intensivliyi ilə maqnitudası arasında bir əlaqə var və bu əlaqə ocağın dərinliyindən asılıdır. Eyni maqnitudalı bir zəlzələnin ocağı Yer səthinə yaxın olduqda zəlzələnin intensivliyi yüksək olur. Lakin ocağın dərinliyi çox olduqda, intensivlik azalır. Məsələn, maqnitudası 8 olan bir zəlzələnin ocağı 10 km dərinlikdə olduqda intensivlik 11-12 bal ola bilər. Əgər ocaq 40-50 km dərinlikdədirsə, intensivlik 9-10 bal olur. Bu, ocaq dərinliyinin zəlzələnin yer səthindəki təsirini necə azaldığını göstərir. 29.Təbiət yanğınları Hər il dünyada 200 minə yaxın böyük sahəli meşə yanğınları baş verir, təqribən 40 milyon hektar meşə sahəsi yanıb külə dönür, dünyanın meşə ehtiyatının 0,1 %-i məhv olur. Təbiət yanğınlarına meşə yanğınları, çöl və taxıl massivlərinin yanğınları, torfun və yanan qazıntıların yeraltı yanğınları aiddirlər. Meşə yanğını – meşə ərazisində bitki örtüyünün nəzarətdən çıxmış, kortəbii yayılan yanmasıdır. Meşə yanğınları insanların düşünülməmiş fəaliyyəti, ildırım vurmaları, isti hava şəraitində torf qatlarının öz-özünə yanması və digər səbəblər nəticəsində baş verir. Meşə yanğınlarının 90 %-i insanların düşünülməmiş fəaliyyəti nəticəsində baş verir. İldırım çaxmasından yaranan yanğınlar baş verən yanğınların 2 %-ni təşkil edir. Meşə ərazisində yanğının baş verməsi və yayılması üçün aşağıdakı amillər olmalıdır:  yanar materiallar;  alov mənbəyi;  yanma üçün əlverişli hava şəraiti. Uzunmüddətli isti hava şəraitində və 15-18 gün yağış yağmadıqda meşələrdə yanğın üçün əlverişli şərait yaranır. Küləkli hava, meşənin yanan materiallarla (ağac parçaları, qurumuş otlar və s.) zibillənməsi yanğınların inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Uzunmüddətli isti hava şəraitində və 15-18 gün yağış yağmadıqda meşələrdə yanğın üçün əlverişli şərait yaranır. Küləkli hava, meşənin yanan materiallarla (ağac parçaları, qurumuş otlar və s.) zibillənməsi yanğınların inkişafı üçün əlverişli şərait yaradır. Meşədə qar örtüyünün əriməsi anından sabit yağışlı payız havasına qədər olan müddət yanğın təhlükəli mövsüm hesab edilir. Meşə yanğınlarının yayılma sürəti bitki materialının növündən, küləyin təsirindən və relyefdən asılıdır. Yanğının gücü onun alovunun kənar hissəsinin yanma intensivliyi (alovun kənar hissəsinin 1 metrindən 1 saniyədə ayrılan istilik), alovun yayılma sürəti (alovun ön cəbhəsinin keçdiyi yol, m/dəq) və alovun hündürlüyü ilə təyin edilir. Meşə yanğınlarının gücü günün vaxtından, yanma yerindən və hava şəraitindən asılı olaraq dəyişə bilər. Meşə yanğınlarının zədələyici amilləri alov, yüksək temperatur, intensiv tüstüləmə və oksigenin azalmasıdır. Meşə yanğınlarının tüstüsündə olan karbon monooksid və karbon dioksid, karbohidrogenlər, tüstü hissəcikləri insan üçün böyük təhlükə kəsb edir. Tüstü, həmçinin görmə məsafəsinin azalmasına səbəb olur. Meşə yanğınları ikinci zədələyici amillərin də yaranmasına səbəb olur: yanan ağacların aşması, yanan budaqların havada uçması, elektrik dirəklərinin yanması və bunun nəticəsində gərginlik altında olan elektrik xətlərinin yerə tökülməsi və təhlükə mənbəyinə çevrilməsi, yanğının sənaye müəssisələrinə keçməsi nəticəsində daha böyük fəlakətlərin baş verməsi, torf yanğınlarında boşluqların yaranması və s. Böyük meşə yanğınları aşağıdakı xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər: – quraqlıq mövsümlərdə və güclü küləklər zamanı yaranması; – kiçik və orta yanğınların kütləvilik fonunda baş verməsi; – bir-neçə gün davam etməsi; – yüksək yayılma sürətinə malik olması; – kənarlarının yanmasının müxtəlifliyi; – müxtəlif maneələri (yolları, çayları və s.) asanlıqla keçməsi; – böyük sahələrdə tüstü örtüyünün yaranması. Yanma xarakterindən və meşənin tərkibindən asılı olaraq meşə yanğınları aşağı, yuxarı və torpaq növlü olurlar. Yanma intensivliyinə görə meşə yanğınları zəif, orta və güclü yanğınlara bölünürlər. Yayılma sürətinə görə meşə yanğınları sabit və dəyişkən olurlar. Alovun bürüdüyü ərazinin ölçülərinə görə yanğınları 6 sinfə bölmək qəbul olunub. 30.Sel, sunami, subasma Sel Sel-dağ çaylarında suyun səviyyəsinin sürətlə artması ilə xarakterizə olunan, çox dağıdıcı qüvvəyə və yüksək sürətə malik olan qısamüddətli axındır. Selin tərkibi su, qum, gil, çınqıl və iri daşlardan ibarət olub, 1,08-2,3 t/m³ arasında dəyişən həcm çəkisinə malikdir. Sel qəflətən baş verir və böyük ziyanlara səbəb ola bilər, o cümlədən binaları, yolları, hidrotexniki və digər qurğuları dağıdır, elektrik və rabitə xətlərini sıradan çıxarır, körpüləri və digər infrastruktur obyektlərini məhv edir. Ayrıca, insanların, heyvanların və əkin sahələrinin ziyan görməsinə yol açır. Sellər, ərəbcə "seyl" sözündən alınmışdır və bu, "coşqun axın" deməkdir. Sellər müxtəlif səbəblərlə yaranır: qar və buz örtüyünün intensiv əriməsi, uzunmüddətli leysan yağışlarının yağması, təbii və süni yaranmış su ambarlarının dağılması, zəlzələlər, vulkan püskürmələri və s. Bundan əlavə, antropogen amillər də sellərin yaranmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, meşə və otlaqların yanlış və qeyri düzgün istifadəsi, təbii və antropogen eroziyanın güclənməsi selin yaranmasına kömək edir. Sellər yaranma səbəblərinə görə 7 növə bölünür: 1. Yağış selləri (80-90%-i bu növdəndir) 2. Qar selləri 3. Buz selləri 4. Vulkanik sellər 5. Seysmoen selləri (zəlzələ nəticəsində yaranır) 6. Limnogen selləri (təbii dağ göllərinin dağılması nəticəsində yaranır) 7. Antropogen selləri (insan fəaliyyətinin təsiri ilə yaranır)  Tərkiblərinə görə sellər palçıqlı, palçıqlı-daşlı və daşlı sellərə bölünür. Sellərin apardığı daşların diametri bəzən 3-4 metrə çatır.  Güclərinə görə sellər güclü, orta və zəif güclü olur. Sel axınının hündürlüyü 10-20 m (bəzən 40-50 m-ə qədər) və sürəti 2,5-4,0 m/san (bəzən 10 m/san-dən çox) olur. Selin dağıdıcı qüvvəsini saxlama müddəti yarım saatdan bir neçə saata qədər dəyişir (bəzən 6-8 saata qədər). Dağlarda yaranan sellərin düz yerə çıxma vaxtı 20-30 dəqiqə çəkir. Azərbaycanda 700 min nəfərdən çox əhalinin məskunlaşdığı 120 yaşayış məntəqəsi sel təhlükəsi altında yerləşir. Ümumilikdə, Azərbaycanın 1300 km² ərazisində sel təhlükəsi mövcuddur. Naxçıvan MR, Şəki, Zaqatala, Balakən, Qəbələ, Qax və Oğuz rayonlarında mütəmadi olaraq sellər baş verir. Sunami Sunami, okean və dənizlərdə (həmçinin sahil yaxınlığında) baş verən zəlzələlər, vulkan püskürmələri, sürüşmələr və böyük bir quru sahəsinin okean və dənizə uçması nəticəsində yaranan uzun və hündür dalğalardır. Sunamilərin 90-95%-i zəlzələlər nəticəsində baş verir. Zəlzələ baş verən yerdə okeanın dibi deformasiyaya uğrayır, qalxır və ya çökmə baş verir. Bu zaman, okean dibinin səthi üzərindəki su qatı da eyni deformasiyaya uğrayır və nəticədə sunami yaranır. Sunami dalğalarının hərəkət sürəti 100-1000 km/saat arasında dəyişir. Dalğaların sürəti suyun dərinliyinə bağlıdır; suyun dərinliyi azaldıqca, sunaminin sürəti də azalır. Dənizdə sunami dalğalarının hündürlüyü 60 sm-dən çox olmur, lakin sahil yaxınlığında bu dalğaların hündürlüyü 30 m-ə qədər və bəzi hallarda daha çox ola bilər. Açıq okeanda sunami dalğalarının uzunluğu 100-160 km və daha çox olur. Sunaminin gücü balla qiymətləndirilir:  1 bal – çox zəif, zərərsizdir;  2 bal – zəif, sahili bir azca su basır;  3 bal – orta, sahili su basır, portlarda zəif zədələnmələr baş verir;  4 bal – güclü, sahili su basır, kiçik gəmilər sahilə atılır, insan tələfatı ola bilər;  5 bal – çox güclü, sahili su basır, portun tikinti və qurğuları dağılır, böyük sayda insan tələfatı olur. Sunaminin əsas zədələyici amilləri zərbə dalğası, yuma və subasmadır. Sunami əlamətləri arasında bəzən dəniz suyu səviyyəsinin qalxması və ya azalması müşahidə olunur, bu hal bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edə bilər. Subasma Subasma, qurunun geniş ərazilərinin müvəqqəti olaraq su altında qalmasıdır. Bu, uzun müddətli leysan yağışları, qar və buzların əriməsi, hidrotexniki qurğuların dağılması, güclü küləklər, çaylarda maneələrin yaranması, sunamilər, uçqunlar və sürüşmələr kimi müxtəlif səbəblərdən baş verə bilər. Subasma, insanların, heyvanların həyatını itirməsinə, binaların və qurğuların zədələnməsinə və digər material itkilərinə səbəb olur. Subasma tədricən, yaxud qəflətən baş verə və 2-3 həftəyə qədər davam edə bilər. Sunami nəticəsində yaranan subasmalar daha təhlükəli ola bilər, çünki onlar qəflətən baş verir və çox böyük dağıdıcı gücə malikdir. Yaranma səbəblərinə görə subasmalar təbii və antropogen xarakterli, davamiyyət müddətlərinə görə qısamüddətli (bir neçə saatdan bir neçə günə qədər) və uzunmüddətli (1-2 həftə və daha çox) olurlar. Çaylarda baş verən daşqınlar nəticəsində yaranan subasmalar suyun qalxma hündürlüyü, su basmış ərazinin sahəsi və vurulmuş zərərlərə görə 4 kateqoriyaya ayrılır: kiçik, orta, böyük və fəlakətli. Bu subasma əraziləri 4 katostrofik zona üzrə təsnif edilir. Azərbaycanda subasmaların əsas səbəbi daşqınlardır, xüsusən Kür və Araz çaylarının aşağı axarlarında baş verir. 1977-ci ildən sonra Xəzər dənizinin su səviyyəsinin qalxması nəticəsində Azərbaycanda yüzlərlə yaşayış məntəqəsi subasmaya məruz qalmışdır. 31.Qar axını, Sürüşmə Sürüşmə Sürüşmə, torpaq və dağ qatlarının ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə yamac boyunca aşağıya hərəkət etməsidir. Bu proses, yamacın su ilə yuyulması, yağıntılar, seysmik təkanlar, qazıntılar və digər insan fəaliyyətləri nəticəsində baş verə bilər. Sürüşmələr binalara, qurğulara, kommunikasiya xətlərinə və yaşayış məntəqələrinə ciddi ziyan vurur. Sürüşmələr təbiət və insan fəaliyyəti nəticəsində yamacların sürüşmə dayanıqlığının pozulması ilə yaranır. Bu hadisə, mailliyi 19 dərəcə olan bütün yamaclarda baş verə bilər, xüsusən də gilli torpaqlarda 5-7 dərəcə maillikdə də baş verə bilər. Sürüşmələrin yaranmasında təbii və texnogen amillər təsir göstərir. Təbii amillər arasında yamacın geoloji quruluşu, hidrogeoloji şərait və s. yer alır. Texnogen amillər isə yamacların həddindən artıq yüklənməsi, düşünülməmiş tikinti işləri, kanalizasiya və drenaj sistemlərinin olmaması kimi faktorlardır. Sürüşmələrin xüsusiyyətləri müxtəlif kateqoriyalara bölünür:  tərkibi (gilli, daşlı-torpaqlı və s.),  nəmliyi (quru, zəif nəmli, nəmli və s.),  mexanizmi (tərpənmə, sıxışdırma və s.),  yerləşmə dərinliyi (səthi, dərin və s.) ,  hərəkət sürəti (həddindən artıq sürətli, , çox sürətli, sürətli, mülayim (1,5 m/ay), çox ləng (1,5 m/il) və həddindən artıq ləng (0,06 m/il). Azərbaycanda 800 km² ərazi sürüşmə təhlükəsi altında olan zonadır. Bakı şəhərinin Bayıl, Əhmədli, Xızı rayonunun Altıağac kəndi və digər ərazilərdə sürüşmə təhlükəsi mövcuddur. Qar axını Qar axını (qar uçqunları) dağ yamaclarında qar kütləsinin ağırlığı nəticəsində aşağıya doğru hərəkətidir. Bu hadisə uzun müddətli qar yağıntısı, qarın intensiv əriməsi, küləklər, zəlzələlər, sürüşmələr və insanların fəaliyyəti (partlayışlar) nəticəsində baş verir. Qar axınları binaların, mühəndis qurğularının dağılmasına, yolların qarla tutulmasına və insanların zədələnməsinə səbəb olur. Qar axını iki növə bölünür: quru (qış) qar axını və yaş (yaz) qar axını. Quru qar axınının sürəti 80-100 m/san, yaş qar axınının sürəti isə 10-20 m/san olur. Qar axınları, böyük dağıdıcı qüvvəyə malikdir və 1 m² sahəyə düşən zərbə 50 tona çata bilər. Bu güc, taxta evləri dağılmağa və böyük ağacları kökündən qoparmağa səbəb ola bilər. Qar axını üçün optimal şərait qarlı yamacın 30-40 dərəcə mailliyi, qarın çox olması və havanın qəflətən dəyişməsidir. Yamacın mailliyi 550 (45°) və daha çox olduqda, hər bir qar yağıntısından sonra qar axını baş verə bilər. Qarlı qatların qeyri-sabit olması, kiçik bir xarici təsir, səs dalğası, temperaturun artması və ya külək qar axınına səbəb ola bilər. 32. Qasırğa və buağan Qasırğa Qasırğa – mərkəzində təzyiqi çox kiçik, sürəti Bofort şkalası üzrə 32,7 m/san dən (117,7 km/saat -dan) çox olan uzunmüddətli dağıdıcı küləkdir. Qasırğanı tayfun, tropik siklon və siklon da adlandırırlar. Qasırğanı xarakterizə edən əsas parametr onun sürətidir. Küləyin sürətini xarakterizə etmək üçün küləyin sürətinin bal şkalasından (Bofort şkalasından) istifadə olunur. Bu şkala XVIII əsrdə yaşamış (1774-1857) ingilis hərbi hidroqrafı və kartoqrafı kontradmiral Frensis Bofort tərəfindən hazırlanmışdır. Qasırğanın dağıdıcı potensialını təsnif etmək üçün Saffir-Simpson şkalasından istifadə olunur. Bu təsnifata görə qasırğalar 5 kateqoriyaya bölynyrlər: 1-ci kateqoriya – küləyin sürəti 32,7-42 m/san; 2-ci kateqoriya – küləyin sürəti 43-49 m/san; 3-cü kateqoriya – küləyin sürəti 50-58 m/san; 4-cü kateqoriya – küləyin sürəti 59-69 m/san; 5-ci kateqoriya – küləyin sürəti ≥70 m/san. Bofort şkalasına görə gücü 9 bal və sürəti 76-117 km/saat (20,8-32,6 m/san) olan güclü küləklər fırtına adlanır. Sürəti 15-31 m/san olan güclü küləklər tufan adlanır. Burağan Burağan (tornado, smerç) – yağış buludlarından yerə doğru fırlanan hava sütunudur. Burağanın daxilində çox sürətlə fırlanan hava olduğundan, müxtəlif əşyalar onun daxilinə sorulur. Avropada "tromb", Rusiyada "smerç", Şimali Amerikada isə "tornado" adlanır. Burağanlar həm quruda, həm də su üzərində baş verə bilər və ən çox isti və soyuq hava axınlarının qarşılaşdığı düzənliklərdə yaranır. Adətən, siklonun isti sektorunda, aşağı topa-yağış buludlarından meydana gəlir və bu bulud ilə yer səthi arasında bir neçə yüz metr məsafə olur. Burağanın hündürlüyü 4-5 km-ə qədər, bəzən 15 km-ə çata bilər. Burağanlar 1 neçə dəqiqə ilə bir neçə saat arasında davam edə bilər, hərəkət sürəti 65-180 km/saat olur, eni isə 350-400 m (bəzən 1,5 km) arasında dəyişir. Fırlanan küləyin sürəti 300-400 km/saat-a, bəzən 1000-1300 km/saat-a qədər çata bilər. Burağanın ümumi yolunun uzunluğu bir neçə 100 m-dən bir neçə 100 km-ə qədər olur Burağanın daxilində təzyiq aşağı olduğu üçün su buxarları kondensasiya olunur və su və toz qarışaraq burağan görünür. Bütünlüklə şkala on üç kateqoriyadan ibarətdir: F0–F12. Sonuncu yeddi kateqoriya (F6–F12) nəzəriyyə üçün qəbul edilib. Buna görə də, burağan üçün maksimal kateqoriya F5 kateqoriyası sayılır. F6–F12 kateqoriyalı burağanların təsirindən baş verən dağılmalar F5 kateqoriyalı qasırğanın təsirindən yaranan dağılmalardan demək olar ki, fərqlənmir. Əksər dağıldmalar F6 kateqoriyalı burağan gəlib çatana qədər artıq baş verir. 33.Nüvə partlayışlarının oxşarlıq qanunu və nüvə partlayışında yerin radioaktiv zəhərlənməsi Nüvə partlayışlarının oxşarlıq qanunu: gücləri q1 və q2 olan iki nüvə partlayışı zamanı zərbə dalğasının eyni izafi təzyiqi partlayış güclərinin nisbətinin kub kökü ilə mütənasib olan R1 və R2 məsafələrində (uyğun olaraq I və II partlayış mərkəzlərindən) müşahidə olunur. R R 2 1  3 q q 2 1 , əgər, q1 = 1Mt qəbul etsək: 2 q R 1 3 2 R  olar. Zərbə dalğasında havanın hərəkəti güclü külək təzyiqi kimi hiss olunur ki, bu da sürət təzyiqi adlanır. Havanın sürət təzyiqi ( sP formulla təyin edilir:  ) izafi təzyiqin qiymətindən ( fP 2  P s  2 , 5   P f  P f  720 , kPa.  ) asılı olaraq aşağıdakı Nüvə partlayışı zamanı yerin radioaktiv zəhərlənməsi aşağıdakı səbəblərdən yaranır: 1. Nüvə yanacağının bölünmə məhsulları: Bu məhsullar β- və γ-şüalanma mənbələri kimi fəaliyyət göstərir. 2. Nüvə yanacağının bölünməyən hissəsi: Partlayışda yanacağın yalnız təxminən 20%-i bölünür, qalan hissə isə ətrafa yayılaraq α-şüalanma mənbəyi kimi çirklənməyə səbəb olur. 3. Neytronların təsirindən yaranan radioaktiv izotoplar: Neytronlar torpaq və digər materiallarla reaksiyaya girərək β- və γ-şüalar buraxan alüminium 28, manqan-56, natrium-24, dəmir-59 kimi izotoplar yaradır. Radioaktiv bulud partlayış zamanı torpaq və digər hissəciklərlə birlikdə yuxarı qalxır və küləyin təsiri ilə geniş bir əraziyə yayılır. Bu proses yer səthinin və obyektlərin radioaktiv zəhərlənməsinə səbəb olur. Radioaktiv buludun izini 4 zonaya bölmək qəbul olunub:  A zonası – mülayim zəhərlənmə zonası;  B zonası – güclü zəhərlənmə zonası;  V zonası – təhlükəli zəhərlənmə zonası;  Q zonası – çox təhlükəli zəhərlənmə zonası. Yerin radioaktiv zəhərlənməsinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri radioaktiv maddələrin parçalanması nəticəsində radiasiya səviyyəsinin vaxt keçdikcə azalmasıdır: 2   P t  P 0    1 , t t 0     və ya P t  K t  P 0 , Pt – nüvə partlayışından t saat sonra olan radiasiya səviyyəsidir;  1 , Kt 1)    t t   0     2– radiasiya səviyyəsinin partlayışdan sonrakı müxtəlif vaxtlara hesablanması üçün əmsaldır. 34.Nüvə zədələnmə ocağı. Nüvə partlayışı nəticəsində insanların, bitkilərin və heyvanların kütləvi məhvi, zədələnməsi, binaların və qurğuların dağılması, yanğınlar və radioaktiv zəhərlənmə baş verən ərazi nüvə zədələnmə ocağı (NZO) adlanır. NZO-nun xarakteristikalarına zədələnmə ocağının ölçüləri, radiasiya səviyyələri, dağılma, yanğın və subasma zonaları daxildir. NZO-da izafi təzyiqin 0,1 kqq/sm² olduğu xətt xarici sərhəd hesab edilir, çünki bu səviyyə mühafizə olunmayan insanlar üçün təhlükəsizdir. Dağıntıların xarakterini və QXDTİ-nin həcmini müəyyən etmək üçün NZO şərti olaraq dörd zonaya bölünür: 1. Tam dağılma zonası: İzafi təzyiq 0,5 kqq/sm² və daha yüksəkdir. Bu zonada binalar və qurğular tamamilə dağılır. 2. Güclü dağılma zonası: İzafi təzyiq 0,3 kqq/sm²-dir. Bu zonada istehsalat binaları güclü, yaşayış binaları isə tamamilə dağılır. 3. Orta dağılma zonası: İzafi təzyiq 0,2 kqq/sm²-dir. Bu ərazidə binalar orta dərəcədə zədələnir, taxta tikililər tam dağılır, geniş yanğınlar baş verir. 4. Zəif dağılma zonası: İzafi təzyiq 0,1 kqq/sm²-dir. Bu zonada zəif zədələnmələr müşahidə olunur. NZO yanğın zonasını 3 əsas yanğın zonasına bölürlər: 1. Uçqunlarda yanğın zonası . 2. Başdan-başa yanğın zonası. 3. Ayrı-ayrı yanğın zonası. 35.Bakterioloji (bioloji) silah. Bakterioloji (bioloji) zəhərlənmə ocağı. Bakterioloji (bioloji) silah mikrobların köməyi ilə insanların, heyvanların və bitkilərin xəstələnməsinə və məhvinə səbəb olan kütləvi qırğın silahıdır. Bu silahın təsiri, insan orqanizminə, heyvanlara və bitkilərə keçərək yoluxucu xəstəliklərə səbəb olan patogen mikrobların və onların həyat fəaliyyəti məhsullarının xəstəlik törədici xassələrinə əsaslanır. Mikroblar ölçülərindən, quruluşlarından və bioloji xassələrindən asılı olaraq siniflərə bölünürlər. Mikroblar sinifləri:  Bakteriyalar: Sadə bölünmə yolu ilə çoxalan bir hüceyrəli mikroorqanizmlərdir. Günəş şüalarının, dezinfeksiya resepturalarının, yüksək temperaturun (60 0S-dən çox) təsirindən asanlıqla və tez bir zamanda məhv olurlar.  Viruslar: Bakteriyalardan çox kiçik (50 dəfə) olan hüceyrədaxili parazitlərdir. Bakteriyalardan fərqli olaraq onlar hüceyrələrdə inkişaf edir və təbii çiçək, sarı qızdırma kimi xəstəliklərə səbəb olurlar.  Rikketsiyalar: Bakteriyalar və viruslar arasında orta ölçüdə olan mikroorqanizmlərdir. Qurudulmaya, soyuğa və 56 0S-yə qədər tempratura davamlıdırlar. Səpmə tif və Ku-qızdırma kimi xəstəliklərə səbəb olurlar.  Göbələklər: Bakteriyalardan quruluşlarının mürəkkəbliyi və çoxalma üsulları ilə fərqlənən bir- və çoxhüceyrəli bitki mənşəlli mikroorqanizmdirlər. Patogen göbələklər daxili üzvlərin uzunmüddətli xəstəliklərinə (Koksidioidomikoz, histoplazmoz belə xəstəliklərdəndir ) səbəb olurlar.  Mikroblu toksinlər: Bəzi bakteriyaların həyat fəaliyyəti məhsuludur və yüksək toksiki xassəyə malikdir. Hərbi məqsədlər üçün bioloji vəsaitlər: 1. İnsanlar üçün: o Bakterial xəstəlik törədiciləri (taun, bruselyoz, tulyaremiya, sibir yarası, vəba, saqqo və s.) o Viruslu xəstəlik törədiciləri (təbbi çiçək, sarı qızdırma və s.) o Rikketsioz törədiciləri (səpmə tif, KU-qızdırma, xallı qızdırma və s.) o Göbələk xəstəliyi törədiciləri (koksidioidomikoz, histoplazmoz və s.) o Bakterial toksinlər (botulin toksini, stafilokok enteretoksini və s.) 2. Heyvanlar üçün: o Dabaq, mal çuması, donuz çuması, sibir yarası, saqqo xəstəliyi törədiciləri və s. 3. Bitkilər üçün: o Taxılın pas xəstəliyi törədiciləri o Kartof fitoftorazası o Kənd təsərrüfatı bitkiləri üçün zərərverici cücülər o Fitotoksikantlar, defoliantlar, herbisidlər və digər kimyəvi maddələr Bakterioloji (bioloji) zədələnmə ocağı Bakterioloji (bioloji) silahın tətbiqi nəticəsində insanların, heyvanların və bitkilərin kütləvi şəkildə sıradan çıxdığı ərazi BZO adlanır. BZO, tətbiq olunan bioloji vəsaitin növü, xəstələnən insanların, heyvanların və bitkilərin miqdarı, həmçinin xəstəlik törədən mikrobların zərərverici xassələrini saxlama müddəti ilə xarakterizə olunur. Yoluxucu xəstəliklərin qarşısını almaq məqsədilə karantin, yaxud observasiya təyin edilir. Karantin və Observasiya:  Karantin: Çox təhlükəli xəstəliklərin (taun, vəba, sibir yarası və s.) yayılmasında tətbiq olunur. Karantin zamanı BZO tam təcrid olunur, əhalinin, heyvanların, kənd təsərrüfatı məhsullarının və digər əşyaların ərazidən çıxarılmasına qadağa qoyulur. Silahlı mühafizə təşkil edilir və yalnız müvafiq icazə ilə müəyyən şəxslər və nəqliyyat vasitələri daxil ola bilər.  Bölüşdürmə Karantini: Karantin zonasındakı əhali kiçik qruplara bölünür və onların mənzillərdən kənara çıxmalarına icazə verilmir.  Observasiya: Bakterioloji zədələnmə ocağında epidemiyanın qarşısını almaq məqsədilə gücləndirilmiş tibbi nəzarət tətbiq edilir. 36.Nüvə partlayışının işıq şüalanması və insanlara təsiri. İşıq şüalanması İşıq şüaları gözlə görünən ultrabənövşəyi və infraqırmızı şüalar olub, nüvə partlayışında bir neçə saniyə ərzində təsir göstərirlər. İşıq şüalarının təsiri işıq impulsu ilə xarakterizə olunur. İşıq impulsu işıq şüalarının yayılma istiqamətinə perpendikulyar yerləşmiş 1 sm2 səthə düşən işıq enerjisinin miqdarıdır. İşıq impulsu C/m2 və ya kal/sm2 ilə ölçülür: - 1 kal/sm2 ≈ 42 kC/m2. İşıq impulsunun qiymətini aşağıdakı formullar vasitəsilə hesablamaq olar:  hava nüvə partlayışı üçün: U  4 R E 2  k , kal/sm2;  yerüstü nüvə partlayışı üçün: U  3 2   R E 4  2 10  k , kal/sm2 , harada E – işıq şüalanmasının enerjisidir, kal: E = 0,35 9 ·q; q – partlayışın gücüdür, t; k – atmosferin şəffaflıq əmsalıdır, atmosferin vəziyyətindən və məsafədən asılı olaraq dəyişir və cədvəldən təyin olunur. Nüvə partlayışının işıq şüalanmasının insanlara təsiri İşıq şüalarının təsirindən dəri örtüyünün yanması nəticəsində insanların aldığı yanıqlar 4 dərəcəyə bölünürlər. I dərəcəli yanıq işıq impulsunun I = 80-160 kC/m2 qiymətində baş verir. Dəridə qızartı, kiçik şişlər yaranır. II dərəcəli yanıq işıq impulsunun I = 160-400 kC/m2 qiymətində baş verir. Dəridə qabarlar (suluqlar) əmələ gəlir. III dərəcəli yanıq işıq impulsunun I = 400-600 kC/m2 qiymətində baş verir. Dərinin və əzələ toxumalarının ölməsi baş verir. IV dərəcəli yanıq işıq impulsunun I  600 kC/m2 qiymətində baş verir. Dərinin və toxumaların kömürləşməsi, görmə qabiliyyətinin müvəqqəti və ya daimi itirilməsi baş verir. İşıq şüalanmasının insanlara təsirində dayanıqlıq həddi kimi işıq impulsunun I dərəcəli yanıq əmələ gətirən qiyməti qəbul olunur (İ = 80-160 kC/m2). Nüvə partlayışınn işıq şüalanmasının gözlərə təsirində aşağıdakılar müşahidə olunur: - müvəqqəti korluq – müəyyən müddətdə (gündüz 5 dəq., gecə – 30 dəq.) görmə qabiliyyətinin itirilməsi; - göz qapağının yanması; - gözün ön hissəsinin (buynuz təbəqəsinin, konyuktivanın, qüzehi qişanın) yanması; - göz dibinin yanması. 37.Yandırıcı silah. Yandrıcı silah yandırıcı maddələr və onların tətbiq vasitələridir. Yandırıcı silahın əsas zərərverici amilləri istilik amilləri və insan üçün toksiki olan yanma məhsullarıdır. Yandırıcı maddələr və qarışıqlara aiddirlər: - neft məhsulları əsasında olan qarışıqlar (napalmlar); - metallaşdırılmış qarışıqlar (pirogellər); - termit və termitli tərkiblər; - elektron; - adi (ağ) və plastifikləşdirilmiş ağ fosfor; - qələvi metallar; - öz-özünə alovlanan yandırıcı qarışıqlar. Neft məhsulları əsasında olan yandırıcı qarışıqlar qatılaşdırılmış və qatılaşdırılmamış olurlar. Ən çox yayılmış qatılaşdırılmış yandırıcı qarışıq napalmdır. Napalm və Yandırıcı Qarışıqlar:  Napalm: Qatı, yapışqan kütlə olub, narıncı, sarı və ya qəhvəyi rəngli olur. Sudan yüngüldür və su üzərində yanır. Yandıqda 1000-1200°C temperaturlu istilik verir. Yanma vaxtı 5-10 dəqiqə olur.  Metallaşdırılmış Yandırıcı Qarışıqlar (Pirogel): toz, yaxud yonqar şəkilli maqnezium, alüminium və oksidləşdiricilərlə qarışdırılmış neft məhsullarıdır. Yandıqda 1600-2000°C istilik verir.  Təmiz termit alüminiumun dəmir oksidi ilə qarışığıdır.  Termit Qarışıqları: Alüminium və dəmir oksidinin qarışığıdır. 3000°C temperaturda yanma yaradır. Bu qarışımlar termitdən, oksidləşdiricilərdən və birləşdirici komponentlərdən ibarətdirlər.  Elektron: – maqniziumun (96%), alüminiumun (3%) və digər elementlərin (1%) qarışığıdır. 600 0S temperaturda alışır, göz qamaşdırıcı ağ yaxud mavi rəngli alovla yanır və 2800 0S–yə qədər istilik yaradır..  Ağ Fosfor:. bərk, mum şəkilli, zəhərli maddədir. Mədəyə düşdükdə 0,1mq ağ fosfor insan üçün öldürücü dozadır. Ağ fosfor havada öz-özünə alışır, yandıqda böyük miqdarda zəhərli ağ tüstü ayırır, 1000 0S temperatur yaradır.  Plastikləşdirilmiş Ağ Fosfor: Sintetik kauçuk və fosfor hissəciklərindən ibarət, saxlanmağa davamlı plastik kütlədir.s  Qələvi Metal (Natrium): Ağ rəngli plastik metal, havada öz-özünə yanır və 1300°C istilik yaradır.  Öz-Özünə Alovlanan Yandırıcı Qarışıqlar: Poliizobutilenlə qatılaşdırılmış üç-etilalüminium və digər metal-üzvi biləşmələrdir, havada öz-özünə alovlanır. 38.Nüvə silahı (növləri, gücü, nüvə partlayışlarının növləri, zədələyici amilləri) Nüvə silahı Nüvə silahı zəncirvari reaksiyalarda izotopların nüvələrinin çevrilməsi nəticəsində ayrılan enerjiyə əsaslanan kütləvi qırğın silahıdır. Enerji nüvələrin bölünmə və sintez reaksiyalarında ayrılır. İstifadə olunan nüvə yanacağının növündən asılı olaraq, nüvə silahlarını aşağıdakı növlərə bölürlər: 1. Bölünmə reaksiyasına əsaslanan nüvə silahları (atom silahları). Nüvə bölünmə reaksiyasına əsaslanan nüvə silahlarında nüvə yanacağı kimi uran-235, uran-233 və plutonium-239 izotoplarından istifadə edilir. 2. Bölünmə-sintez reaksiyasına əsaslanan nüvə silahları (termonüvə silahları). Sintez reaksiyalarında hidrogen izotoplarından (deyterium və tritium) və digər yüngül elementlərdən istifadə olunur. 3. Bölünmə-sintez-bölünmə reaksiyasına əsaslanan nüvə silahları (kombinə olunmuş nüvə silahları). Bölünmə-sintez-bölünmə reaksiyasına əsaslanan nüvə silahlarında termonüvə yanacağının gövdəsi U-238 izotopundan (təbii urandan) hazırlanır və bu zaman bölünmə və sintez reaksiyalarında yaranan sürətli neytronların təsirindən U-238 izotopunun bölünməsi baş verir. Uran-238-in parçalanmasında ayrılan enerjinin hesabına partlayışın gücü 2-5 dəfə, parçalanma məhsullarının hesabına isə yerin radioaktiv zəhərlənmə dərəcəsi isə 5-10 dəfə artır. 4. Əsasını sintez reaksiyası təşkil edən nüvə silahları (neytron silahları). Nüvə sursatlarının gücü ayrılan enerjinin miqdarı ilə təyin edilir və trotil ekvivalenti ilə ifadə olunur. Trotil ekvivalenti - trotilin elə miqdarıdır ki, onun partlayışının enerjisi göstərilən nüvə partlayışının enerjisinə bərabərdir. Nüvə sursatları güclərinə görə 5 qrupa bölünürlər: 1. Ən kiçik güclü – gücü 1kt-dan az olan sursatlar. 2. Kiçik güclü – gücü 1-10 kt olan sursatlar. 3. Orta güclü – gücü 10-100 kt olan sursatlar. 4. Böyük güclü – gücü 100 kt-dan 1Mt-a qədər olan sursatlar. 5. Çox böyük güclü – gücü 1Mt-dan çox olan sursatlar. Nüvə partlayışı radioaktiv izotopların nüvələrinin çevrilməsində ayrılan enerji nəticəsində baş verən partlayışdır.  Nüvə partlayışları yerüstü, yeraltı, suüstü, sualtı, hava və yüksəklik nüvə partlayışlarına bölünürlər.  1. Yerüstü nüvə partlayışı yer səthində baş verən, işıqlanma sahəsi yerə toxunan partlayışdır.  2. Yeraltü nüvə partlayışı ətraf mühiti torpaq olan partlayışdır.  3. Suüstü nüvə partlayışı su səthində baş verən və işıqlanma sahəsi su səthinə toxunan patlayışdır.  4. Sualtı nüvə partlayışı ətraf mühiti su olan partlayışdır.  5. Hava nüvə partlayışı havada, yer səthindən 10 km-ə qədər yüksəlikdə baş verən və işıqlanma sahəsi yer səthinə toxunmayan partlayışdır.  6. Yüksəklik nüvə partlayışı yer səthindən 10 km-dən yuxarıda baş verən, ətraf mühiti seyrəlmiş hava olan partlayışdır.  Yüksəklik nüvə partlayışı stratosfer (10 ≤ H ≤ 80 km) və kosmik (H > 80 km) nüvə patlayışlarına bölünürlər.  Yerüstü və hava nüvə partlayışlarının əsas zədələyici amilləri – 1. hava zərbə dalğası - hava zərbə dalğası səs sürətindən yüksək sürətlə yayılan sıxılmış hava kütləsidir, 2. işıq şüalanması-işıq şüaları gözlə görünən ultrabənövşəyi və infraqırmızı şüalar olub, nüvə partlayışında bir neçə saniyə ərzində təsir göstərirlər, 3. nüfuzedici radiasiya-nüvə partlayışında nüfuzedici radiasiya partlayış zonasından və buludundan çıxan qamma-şüaları və neytronlar selidir, 4. yerin radioaktiv zəhərlənməsi 5. elektromaqnit impulsudur. 39.Nüvə partlayışının hava zərbə dalğası. Nüvə partlayışının hava zərbə dalğasının insanlara və obyektlərə təsiri.  Hava zərbə dalğası Hava zərbə dalğası səs sürətindən yüksək sürətlə yayılan sıxılmış hava kütləsidir. Sıxılmış həcmin ön səthi zərbə dalğasının ön cəbhəsi adlanır. P Zərbə dalğasının əsas parametrləri izafi təzyiq ( f təsir vaxtı ( ) və zərbə dalğasının ön cəbhəsinin sürətidir (Vf).  ), sürət təzyiqi ( sP  ), dalğanın Zərbə dalğasının ön cəbhəsində müşahidə olunan təzyiqin maksimal qiyməti ilə atmosfer təzyiqi arasındakı fərq izafi təzyiq adlanır. Hava zərbə dalğasının Sİ sistemində ölçü vahidi paskal (Pa), sistemdənxaric ölçü vahidi isə kqq/sm2-dir: 1 kqq/sm2 ≈ 100 kPa. İzafi təzyiqin qiyməti aşağıdakı formullar vasitəsilə hesablanır:  yerüstü nüvə partlayışında: 3  105 R q / 2 3  ) / (  410 R q 2 2 Pf  2 685  hava nüvə partlayışında: 3  84 R q / 2 3  ) / (  270 R q 2 2 Pf  350 R q 3 R q 2 3 , kPa; , kPa, harada q- partlayışın gücü, kq; R - partlayışın mərkəzindən (epimərkəzindən) obyektə qədər olan məsafədir, m. Müəyyən bir qücə malik nüvə partlayışının zərbə dalğasının parametrlərini digər bir nüvə partlayışına görə oxşarlıq qanunundan istifadə etməklə təyin etmək olar. zədələr yetirə bilər.  Yüngül zədələnmə 0,2-0,4 kqq/sm² (20-40 kPa) izafi təzyiqdə baş verir və əzilmə, danışıq və eşitmə problemləri, oynaqların yerindən çıxması, kəllə zədələnməsi kimi hallar müşahidə olunur. Bu zədələr adətən 1-2 ay ərzində sağalır.  Orta zədələnmə 0,4-0,6 kqq/sm² izafi təzyiqdə baş verir və beyin zədələnməsi, qısa müddətli huş itkisi, burun, qulaq və ağızdan qanaxma, sümüklərin sınması ilə müşahidə olunur. Belə hallarda müalicə stasionar şəraitdə aparılır və 2-3 ay çəkir.  Ağır zədələnmə 0,6-1 kqq/sm² izafi təzyiqdə meydana gəlir. Bu halda orta zədələnmənin əlamətləri daha ağır formada görünür və uzunmüddətli huş itkisi baş verə bilər. Belə hallarda zərərçəkənlərin təxminən 30%-i həyatını itirir.  Çox ağır zədələnmə 1 kqq/sm²-dən yüksək izafi təzyiqdə baş verir və bu vəziyyət əsasən ölümlə nəticələnir. Beynəlxalq normalara görə, 7 kPa izafi təzyiq insan üçün təhlükəsiz hesab olunur. Lakin 2 kPa-dan yuxarı izafi təzyiq dolayı təsirlərlə insanlara zərər verə bilər. Zərbə dalğasının obyektlərə təsiri izafi təzyiqin gücündən, obyektin möhkəmliyindən, ölçülərindən və partlayışın məsafəsindən asılıdır. Binalar zərbə dalğasından zəif, orta, güclü və tamamilə dağılma ilə qarşılaşa bilər.  Zəif dağılmada qapı və pəncərələrin çərçivələri, arakəsmələr zədələnir.  Orta dağılmada arakəsmələr, dam örtüyü, qapı və pəncərələrin çərçivələri dağılır, divarlarda çatlar yaranır. Güclü dağılmada yuxarı mərtəbələrin divarlarının bir hissəsi və dam uçur, aşağı mərtəbələrdə dam deformasiya olunur və divarlarda iri çatlar əmələ gəlir 40.Əsəb-iflic və dəridə yaraaçan təsirli zəhərləyici maddələr Kimyəvi silah zəhərləyici maddələr və onların tətbiq vəsaitləridir. Zəhərləyici maddələr (ZM-lər) canlı qüvvəni sıradan çıxaran, məhv edən, müxtəlif təsir xarakterinə malik olan yüksək toksiki maddələrdir. ZM-lər fiziki, kimyəvi, toksiki xassələrinə, taktiki və tədris-metodiki cəhətlərinə görə təsnif olunurlar. ZM-lər insan orqanizminə toksioloji təsirinə görə altı qrupa bölünürlər: əsəb iflic, ümumi zəhərli, dəridə yaraaçan, boğucu, psixokimyəvi və qıcıqlandırıcı təsirli zəhərləyici maddələr. Əsəb-iflic təsirli zəhərləyici maddələr V-qazlar, zarin və zoman yüksək toksikliyə malik fosfor-üzvi zəhərləyici maddələrdir. Bu maddələr mərkəzi sinir sisteminə sürətlə təsir edir və insanlara nəfəs, qida yolları və dəri vasitəsilə nüfuz edir.Onların toksik təsiri hüceyrələrdə xolinesteraz fermentinin fəaliyyətini məhdudlaşdıraraq asetilxolin reaksiyasına mane olmalarına əsaslanır. V-qazlar, zarin və zoman rəngsiz, iysiz mayelərdir. Qaynama temperaturu: V-qazlar – 300°C, zoman – 190°C, zarin – 151°C. Döyüş şəraitində bu maddələr aerozol və ya damcı-maye formasında tətbiq edilir. Zəhərlənmə əlamətləri: 1. Yüngül zəhərlənmə: Göz bəbəyi büzüşür, baş ağrısı, təngnəfəslik, sinə sıxıntısı, iştahsızlıq, tərləmə, narahatlıq, yuxusuzluq və huşsuzluq yaranır. 2. Orta zəhərlənmə: Yüngül əlamətlər güclənir, qıcolma, qusma, güclü öskürək və spazmalar baş verir. 3. Ağır zəhərlənmə: Göz bəbəkləri reaksiyasız olur, güclü ağrılar, baş ağrısı, qıcolma və boğulma müşahidə edilir. Ağır zəhərlənmə ölümlə nəticələnir. İlk kömək: - zəhərlənənə əleyhqaz geydirmək (əgər üzün dərisinə ZM damcısı düşübsə, əvvəlcə üzü İPP ilə təmizləmək); - «şprits-tyubik» ilə antidot vurmaq (yaxud taren həbləri qəbul etmək); - zərərçəkəni zəhərli atmosferdən cıxartmaq; - əgər 10 dəq ərzində qıcolma keçməsə, antidotlu iynəni təkrar vurmaq; - ZM dəriyə düşdükdə İPP ilə yumaq; - ZM mədəyə düşdükdə qusmaq, mədəni yemək sodasının 1%-li məhlulu, yaxud təmiz su ilə yumaq; - ZM gözə düşdükdə gözləri yemək sodasının 2 %-li məhlulu, yaxud təmiz su ilə yumaq; - zəhərlənəni tibbi məntəqəyə çatdırmaq. Mühafizə vasitələri:  Əleyhqazlar.  Dərini qoruyan vasitələr.  Süzücü-ventilyasiya qurğulu texnikalar.  Sığınacaqlar. Dəridə yaraaçan təsirli ZM-lər. Bu qrupa ən tipik nümunə ipritdir (HD). İprit rəngsiz, yağabənzər və sarımsaq iyli bir mayedir. Texniki iprit sarı və ya sarı-qəhvəyi rəngdə ola bilər. Qaynama temperaturu 217°C, donma temperaturu isə -14,4°C-dir. İpritin uçuculuğu az, dayanıqlığı isə yüksəkdir. Bu maddə universal hüceyrə zəhəri olub, hüceyrə və toxumaları məhv edir. Mədəyə düşdükdə 0,1 qram iprit ölümcül doza hesab olunur. Havada iprit buxarının 0,1 q/m³ qatılığı gözləri kor edə bilər. İpritlə zəhərlənmə əlamətləri  Dəriyə düşdükdə: 2-6 saat sonra (gizli dövr) dəri qızarır, 24 saat sonra balaca şişlər yaranır, daha sonra bu şişlər birləşərək yara halına gəlir (2-3 gündə).  Tənəffüs zamanı: Bir neçə saat sonra burun və boğazda quruluq, acışma olur, daha sonra iltihab, ağır hallarda ağciyər şişməsi və ölüm (3-4 günə).  Gözə düşdükdə: Göz yaşarması, "qum" hissi, qızarma, şişmə və korluq yaranır.  Mədəyə düşdükdə: 30-60 dəqiqə sonra mədə ağrıları, ürəkbulanma, qusma və ishal baş verir. Yaraların sağalma müddəti: Dəridəki yaralar 20-30 günə sağalır. İnfeksiya düşərsə, sağalma 2-3 ay çəkir. İlk kömək  Dəridə: İPP paketi ilə deqazasiya etmək.  Göz və burun: Təmiz su ilə yumaq.  Ağız və boğaz: 2%-li soda məhlulu və ya su ilə yumaq.  Mədədə: Qusdurmaq, aktivləşdirilmiş kömür məhlulu qəbul etmək (25 q kömür/100 ml su). Vacib məlumat: İpritin antidotu yoxdur.  Dayanıqlığı: Yayda 1 həftə, qışda bir neçə həftə və ya ay. Mühafizə vasitələri  Əleyhqazlar.  Dərinin fərdi qoruyucu vasitələri.  Süzücü-ventilyasiya qurğuları ilə təchiz edilmiş hermetik texnikalar və sığınacaqlar. 41.Ümumzəhərli və bogucu təsirli ZM-lər. Ümumzəhərli təsirli zəhərləyici maddələrdən sianid turşusu və xlorsian əsas nümunələrdir.  Sianid turşusu rəngsiz, acı badam iyi verən, yağabənzər mayedir. Qaynama temperaturu 26°C, donma temperaturu -13°C-dir və yüksək uçuculuğa malikdir. Onun buxarları paltarda udula bilir. Yer səthində dayanıqlığı yayda 15-20 dəqiqə, qışda isə 5 saata qədərdir. Öldürücü dozası 0,7-1 mq·dəq/l-dir.  Xlorsian rəngsiz, kəskin və xoşa gəlməyən iyli bir qazdır. Qaynama temperaturu 13°C, donma temperaturu -6,5°C-dir. Suda pis, üzvi həlledicilərdə isə yaxşı həll olur. Toksiki xassələrinə görə sianid turşusundan 3 dəfə, zarindən 25 dəfə, zomandan 100 dəfə zəifdir. Öldürücü dozası 2,2-2,5 mq·dəq/l-dir. Zəhərlənmə əlamətləri: Zəhərlənmə zamanı əvvəlcə ağızda metal dadı, boğazda cızılma hissi, zəiflik, başgicəllənmə, ürəkbulanma və qusma baş verir. Danışıqda çətinlik, qorxu hissi, bəbəklərin genişlənməsi, nəbzin yavaşıması, nəfəs ritminin pozulması və titrəmə müşahidə olunur. Daha sonra xəstədə iflic yaranır və nəfəs dayanması səbəbindən ölüm baş verir. İlk kömək: 1. Zəhərlənənə əleyhqaz geydirin və amilpropilnitrit ampulasını şlem-maskanın altına qoyub əzin. 2. Süni nəfəs verin. 3. Zərərçəkmişi dərhal tibb məntəqəsinə çatdırın. Mühafizə vasitələri:  Əleyhqazlar  Süzücü-ventilyasiyaedici qurğu ilə təchiz olunmuş bağlı və hermetik texnikalar  Sığınacaqlar Boğucu təsirli zəhərləyici maddələr Tipik nümayəndəsi fosgendir. Fosgen (CG) rəngsiz, çürümüş ot yaxud çürümüş alma qoxusu verən qazdır. Qaynama temperaturu 8 0S, donma temperaturu (-126) 0S-dir. Böyük uçuculuq qabiliyyətinə malikdir. Fosgen orqanizmə tənəffüs üzvləri vasitəsilə təsir edir. Zəhərlənmənin ilk əlamətləri 4-15 saatdan sonra (gizli dövr) görsənir. Fosgenin qatılığı 0,022 mq/l olan havada 30 dəq nəfəs almaq insan üçün ölümlə nəticələnir. Öldürücü toksodozası 3,3 mqdəq/l-dir. Fosgenin dayanıqlığı yayda 15-20 dəq, qışda isə 1 saat və çox olur. Zəhərlənmə əlamətləri:  Gözlərin qıcıqlanması və göz yaşının axması.  Ağızda şirin dad, baş gicəllənməsi, zəiflik, öskürək, sinə sıxıntısı.  Təngənəfəslik, güclü öskürək, baş ağrısı, dodaqlar və üzün göyərməsi.  Ürək nahiyəsində ağrı, boğulma.  Bədən temperaturunun 38-39°C-ə çatması.  Ağciyər şişməsi və adətən ölüm. İlk kömək: - zərərçəkmişə əleyhqaz geydirilir; - zəhərli atmosferdən çıxarılır; - isti çay verilir, sakitlik yaradılır, nəfəsalma yüngülləşdirilir; - tibbi məntəqəyə çatdırılır. Mühafizə vasitələri  Əleyhqazlar.  Dərinin fərdi qoruyucu vasitələri.  Süzücü-ventilyasiya qurğuları ilə təchiz edilmiş hermetik texnikalar və sığınacaqlar. 42.psixokimyəvi ve qiciqlandirici təsirli ZM-lər. Psixokimyəvi təsirli zəhərləyici maddələr Tipik nümayəndəsi Bi-zet maddəsidir (şifri: BZ). Bi-zet qoxusuz, ağ rəngli kristal maddədir. Suda pis, üzvi həlledicilərdə, turşulu suda yaxşı həll olur. Mərkəzi sinir sisteminə təsir edib psixoloji (qallusinasiya, qorxu, ruh düşkünlüyü), yaxud fiziki (korluq, karlıq, iflic) çatışmamazlıqlar törədir. Aerozol şəkilində tətbiq olunur. Qaynama temperaturu 322 0S, ərimə temperaturu 65 0S-dir. Uçucu deyil. Orqanizmə tənəffüs və qida yolları ilə təsir edir. Zəhərlənmə əlamətləri Zəhərlənmə əlamətləri 0,5-1 saat sonra başlayır: ürək döyüntüsü, dəridə və ağızda quruluq, bəbəklərin genişlənməsi, fikrin dolaşması, görmənin pisləşməsi və qusma. 8 saat sonra danışıq qabiliyyəti itir, keyləşmə başlayır, «donmuş» vəziyyətdə olur və ətrafdakı dəyişiklərə reaksiya vermir. Sonra, həyəcanlanma dövrü başlayır və bu dövr 4 gün davam edir; xəstə çox danışır, qaydasız fəaliyyət göstərir və ona yaxınlaşmaq çətindir. 2-4 gündən sonra xəstə tədricən normal vəziyyətə qayıdır. Orta sıralı toksidoza 0,1 mq·dəq/l, öldürücü toksidoza isə LCt50 = 0,11 mq·dəq/l dir. İlk kömək: - zəhərlənənə əleyhqaz geydirilir; - zəhərlənən zəhərli zonadan çıxarılır; - qismi xüsusi təmizləmə keçirilir; - xəstə tibbi məntəqəyə çatdırılır. Mühafizə vasitələri  Əleyhqazlar.  Dərinin fərdi qoruyucu vasitələri.  Süzücü-ventilyasiya qurğuları ilə təchiz edilmiş hermetik texnikalar və sığınacaqlar Qıcıqlandırıcı təsirli zəhərləyici maddələr Bu qrupa xlorpikrin, xlorasetofenon, adamsit, Si-Es, Si-Ar və digər zəhərləyici maddələr daxildir. Xlorpikrin (PS): Azca sarı-qəhvəyi rəngli və kəskin iyli mayedir. Qaynama temperaturu 112°C, donma temperaturu -64°C-dir. Dayanıqlığı kiçikdir, yayda açıq yerdə bir neçə dəqiqə qalır. Güclü lakrimatordur, gözə təsir edir. Dözülməz qatılığı 0,05 mq/l-dir. Böyük qatılıqda boğucu təsir göstərir və ağ ciyərin şişməsinə səbəb olur. 0,8 mq/l qatılığında 3 dəqiqə nəfəs almaq ölümə səbəb olur. Xlorasetofenon (CN): Açıq sarı rəngli, meşə gilası iyini verən kristal maddədir. Qaynama temperaturu 247°C, ərimə temperaturu 52°C-dir. Uçuculuğu azdır. Güclü lakrimatordur. Si-Es (CS): Ağ rəngli, az uçucu, bibər iyi verən kristal maddədir. Ərimə temperaturu 95°C-dir. Tüstü halında tətbiq olunur. Kiçik qatılıqda gözlərə və yuxarı nəfəs yollarına qıcıqlandırıcı təsir göstərir. Böyük qatılıqda dərinin açıq hissələrini yandırır, bəzi hallarda nəfəs və ürək iflici, ölümə səbəb ola bilər. Havada 0,002 mq/l qatılığında ilkin əlamətlər görünür. Zəhərlənmə əlamətləri:  Sinə və gözlərdə güclü acışma və ağrılar  Göz yaşı  Ağızda və yuxarı nəfəs yollarında ağrılı acışma  Öskürmə İlk kömək:  Zəhərlənənə əleyhqaz geyindirmək  Tüstüyə qarşı olan ampulanı şlem-maskanın altına keçirib əzmək  Zəhərli zonadan çıxdıqdan sonra ağzı, burun yollarını yemək sodasının suda 2%-li məhlulu və ya təmiz su ilə yumaq  Zəhərləyici maddəni paltardan və ləvazimatlardan çırpmaqla və ya silməklə təmizləmək Si-Ar (CR) bərk kristal maddədir. Si-Ar suda pis, üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur. Toksikiliyinə görə Si-Es-dən güclüdür. Zəhərlənmə əlamətləri, ilk kömək tədbirləri Si-Es-də olduğu kimidir. Adamsit (DM) tünd yaşıl rəngli toz, yaxud ərimiş kütlədir. Qaynama temperaturu 410 0S, ərimə temperaturu isə 190 0S-dir. Uçuculuğu, demək olar ki, yoxdur. Adamsit sternitlər qrupuna (yuxarı nəfəs yollarına təsir edən ZM-lər) aiddir. Zəhərlənmə əlamətləri xlorpikrində olduğu kimidir. Mühafizə vasitələri:  Əleyhqazlar  Süzücü-ventilyasiyaedici qurğu ilə təchiz olunmuş bağlı və hermetik texnikalar  Sığınacaqlar 43.Fövqəladə hallar və onların təsnifatı. Müəyyən bir ərazidə hərbi fəaliyyət, qəza, təbii və s. fəlakətlər nəticəsində əmələ gələn, insanların məhvinə səbəb olan, onların sağlamlığına, həyat fəaliyyətinə, ətraf mühütə zərərli təsir göstərən, əhəmiyyətli dərəcədə maddi material itkilərlə nəticələnən hallar fövqəladə hallar (FH-lar) adlanır. FH-lar münaqişə xarakterinə münaqişəli (hərbi toqquşmalar, iqtisadi böhranlar, ekstremist siyasi mübarizələr, sosial partlayışlar, milli və dini münaqişələr, terror, cinayət azğınlığı, böyük miqyaslı korrupsiya və s.) və münaqişəsiz Fövqəladə hallar təbii, texnogen, ekoloji, bioloji-sosial xarakterli bölünürlər; Yaranma səbəbinə görə: qəsdən yaradılan (müharbələr, terror aktları, sosial və milli münaqişələr və s.); qəsdən yaradılmayan (texnogen, təbii və s). Yayılma miqyasına görə: (lokal, obyekt növlü, yerli, regional, milli və qlobal); Sahə mənsubiyyətinə görə: (tikintidə, sənayedə, nəqliyyatda, kənd təsərrüfatında, hərbi sahədə, meşə təsərrüfatında, kommunal-məişət sahəsində); Təsir müddətinə görə (qısa müddətli, uzun müddətli); Gözlənilməzlik dərəcəsinə görə: gözlənilməyən (qəflətən baş verən) FH-lar (təbii fəlakətlər və s.); gözlənilən (proqnozlaşdırılan) FH-lar (sosial, siyasi, iqtisadi vəziyyət və s.). Yayılma (inkişaf) sürətinə görə:  partlayış sürətli (zəlzələlər, partlayışlar, nəqliyyat qəzaları);  iti sürətli (yanğın, QKTM çıxımı ilə müşahidə olunan qəzalar və s);  tez yayılan (vulkan püskürməsi, radioaktiv maddələrin çıxımı ilə müşahidə olunan qəzalar, kommunal sistemlərdəki qəzalar, daşqınlar və s.);  mülayim sürətli (quraqlıq, epidemiya, ekoloji təhlükəli hadisələr, sənayenin təmizləyici qurğularındakı qəzalar və s.). Nəticələrin ağırlığına görə: Bu təsnifatda hadisənin böyüklüyü, vurulmuş material itkilərin miqdarı, zərərçəkmiş və həlak olmuş insanların sayı, nəticələrin ləğvi üçün tələb olunan qüvvə və vəsaitlər əsas götürülür. Həlak olanların sayına görə:  kiçik ağırlıqlı – 10 nəfərə qədər;  orta ağırlıqlı – 100 nəfərə qədər;  çox ağır 10 000 nəfərə qədər;  fəlakətli – 10 000 nəfərdən çox. Təhlükə qarşısında olan (köçürülməyə ehtiyacı olan) insanların sayına görə:  kiçik təhlükəli – 100 nəfərə qədər;  orta təhlükəli – 1000 nəfərə qədər;  təhlükəli – 10 000 nəfərə qədər; çox təhlükəli – 10 000 nəfərdən çox. Qarşısının alınması imkanına görə: qarşısı alınan; qarşısı alınmayan. Nəticələrin miqyasına, yaranma təbiətinə (texnogen, hərbi-sosial, təbii, bioloji, ekoloji antropogen xarakterli və kombinəli), vurulmuş zərərlərin və itkilərin miqdarına və s. xassə və əlamətlərə görə təsnif olunurlar. Texnogen xarakterli fövqəladə hallar (qəza və fəlakətlər) istehsalatda texnoloji prosesin pozulması, təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməməsi, layihələndirmədə buraxılan səhvlər, tikintidə, quraşdırmada, aqreqatlarıın hazırlanmasında və s. işlərdə layihə normalarına əməl edilməməsi, səhvlərin buraxılması, əmək intizamının aşağı olması, təbii fəlakətlər, hərbi münaqişələr, terror və s. səbəblər nəticəsində baş verir. Texnogen xarakterli FH yaranma obyektinə, nəticələrinin miqyasına, ətraf mühitin çirklənməsinə və s. əlamtlərinə və xassələrinə görə təsnif olunurlar. Yaranma obyektinə görə texnogen xarakterli fövqəladə hallar aşağıdakı kimi təsnif olunurlar: 1. Radioaktiv maddələrin çıxımı ilə müşahidə olunan qəzalar nəticəsində baş verən FH-lar. 2. Qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrin (QKTM-lərin) çıxımı ilə müşahidə olunan qəzalar nəticəsində baş verən FH-lar. 3. Binalarda, kommunikasiya və texnoloji qurğularda və s. yerlərdə baş verən qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. 4. Dağıdıcı dalğalar, daşqınlar və təhlükəli subasmaların yaranmasına səbəb olan hidrodinamiki qəzalar (bəndlərin dağılması və s.) nəticəsində baş verən FH lar. 5. Nəqliyyat qəzaları nəticəsində baş verən FH-lar. 6. Kommunal sistemlərdə baş verən qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. 7. Bioloji təhlükəli maddələrin (BTM-lərin) çıxımı ilə müşahidə olunan qəzalar nəticəsində baş verən FH-lar. 8. Bina və qurğuların qəflətən dağılması nəticəsində baş verən FH-lar. 9. Elektrik enerjisi sistemlərində baş verən qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. 10. Təmizləyici qurğularda baş verən qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar və s. Praktiki baxımdan yaranma xarakterinə görə texnogen xarakterli fövqəladə halları çox vaxt 6 əsas qrupa bölürlər: 1. 2. 3. FH-lar. 4. lar. 5. 6. Radiasiya təhlükəli obyektlərdəki qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. Kimyəvi təhlükəli obyektlərdəki qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. Yanğın-partlayış təhlükəli obyektlərdəki qəzalar nəticəsində yaranan Hidrodinamiki təhlükəli obyektlərdəki qəzalar nəticəsində yaranan FH Nəqliyyat qəzaları nəticəsində yaranan FH-lar. Kommunal-enerji sistemindəki qəzalar nəticəsində yaranan FH-lar. 44.Şüalanmanın doza gücü (udulan, ekspazisiya və ekvivalent). İonlaşdırığı şüalanmanı xarakterizə edən digər bir fiziki kəmiyyət – doza gücüdür (uyğun olaraq – udulan, ekspozisiya və ekvivalent). Udulan doza gücü – vahid vaxt ərzində udulan dozanın miqdarıdır.BS-də udulan doza gücünün ölçü vahidi kimi Qr/san ölçü vahidindən istifadə olunur. Ekspozisiya doza gücü vahid vaxt ərzindəki ekspozisiya dozasıdır. BS-də ekspozisiya dozasının ölçü vahidi kimi Kl/kq.san, sistemdənxaric ölçü vahidi kimi isə rentgen/saat (R/saat, mr/saat və s.) qəbul olunub. Ekvivalent doza gücü ekvivalent dozanın müəyyən vaxt ərzindəki artımıdır, BS-də ölçü vahidi Zv/san, sistemdənxaric ölçü vahidi isə ber/saat-dır. 45. tom elektrik stansiyalarında qəzalar və qəza zamanı yerin radioaktiv zəhərlənməsinin xarakteristikası AES-də radiasiya qəzaları əsasən, konstruksiya deffektləri, texniki xidmətdə buraxılan səhvlər, operator səhvləri, obyektin, yaxud texniki sistemin layihələndirməsində, tikintisində buraxılan səhvlər, qurğuların, avadanlıqların köhnəlməsi və digər səbəblər nəticəsində baş verir. AES-də baş verən radiasiya qəzası dedikdə, radioaktiv maddələrin normadan artıq miqdarda layihədə nəzərdə tutulan sərhədlərdən xaricə çıxımı ilə nəticələnən qəza başa düşülür. AES qəzaları balla ölçülən təhlükəsizlik dərəcəsinə görə aşağıdakı qruplara bölünürlər: 1 bal – anomaliya (qeyri-adilik, əhəmiyyətsiz hadisələr); 2 bal – orta ağırlıqlı hadisələr; 3 bal – ciddi hadisələr; 4 bal – nəticələri AES sərhədlərindən kənara çıxmayan hadisələr; 5 bal – ətraf mühitin zəhərlənməsi riski olan qəzalar; 6 bal – ağır qəzalar; 7 bal – qlobal (böyük) qəzalar. AES qəzalarını aktiv zonanın dağılması baş verən qəzalara və aktiv zonanın dağılması baş verməyən qəzalara da bölürlər. Reaktorun dağılması ilə nəticələnən AES qəzasında insanlar üçün xarici şüalanma, reaktorun dağılması baş verməyən qəzalarda isə daxili şüalanma daha çox təhlükə kəsb edir. Aktiv zonanın dağılması baş verən qəzalar daha ciddi qəzalar sayılır. Bu zaman radioaktiv məhsullar 2-3 km hündürlüyə atılır, radioaktiv maddələrin çıxımının davamiyyət müddəti isə reaktorun kipliyinin təmin edilməsinə qədər (günlərlə, həftələrlə) davam edir. Aktiv zonanın dağılması baş verməyən AES qəzalarında radioaktiv zəhərlənmə buxar-qaz fazasının çıxımı hesabına baş verə bilər. Tullantıların qalxma hündürlüyü 150-200 m, davamiyyət müddəti isə 20-30 dəqiqə ola bilər. Çıxan radioaktiv izotoplar, əsasən ksenon, kripton və yod izotopları olurlar. Atom elektrik stansiyalarında (AES) baş verən qəzalar nəticəsində yerin radioaktiv zəhərlənməsi müxtəlif amillərdən asılıdır. Bu amillərə reaktorun növü, qəzanın dağılma dərəcəsi, meteoroloji şərait və yerin relyefi daxildir. AES qəzalarının yaratdığı radioaktiv zəhərlənmə nüvə partlayışlarının nəticəsində yaranan zəhərlənmədən aşağıdakı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir: 1. AES qəzasında ətraf mühitə atılan bir çox izotopların yarımparçalanma dövrlərinin böyük olması ilə. 2. AES qəzasında radioaktiv maddələrin çıxımının davamiyyət müddətinin müxtəlifliliyi, çıxım vaxtı küləyin sürətinin və istiqamətinin dəyişməsi nəticəsində zəhərlənmə zonalarının sərhədlərinin konfiqurasiyasının mürəkkəb olması ilə. 3. Uzaq məsafələrdə «Ocaq» zəhərlənməsinin baş verməsi. AES qəzası nətcəsndə yer səthnn radoaktv zəhərlənməsn 5 zonaya bölmək qəbul olunub:  M zonası – zəif (radiasiya təhlükəli) zəhərlənmə zonası (qırmızı rəng);  A zonası – mülaym zəhərlənmə zonası (göy rəng);  B zonası – güclü zəhərlənmə zonası (yaşıl rəng);  V zonası – təhlükəl zəhərlənmə zonası (qəhvəyi rəng);  Q zonası – çox təhlükəl zəhərlənmə zonası (qara rəng). 46.Radiasiya təhlükəli obyektlərdə qəzalar və radioaktiv maddələrin aktivliyi Radiasiya təhlükəli obyektlərdə qəzalar Qəza və ya dağılmaları nəticəsində ətraf mühitin radioaktiv zəhərlənməsinə, insanların, heyvanların, bitkilərin, obyektlərin və ətraf mühitin ionlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalmasına səbəb ola biləcək obyektlər radiasiya təhlükəli obyektlər (RTO) adlanır. Radiasiya təhlükəsinə görə RTO 4 kateqoriyaya bölünürlər:  birinci kateqoriya – qəza nəticəsində insanlara radiasiya təsiri mümkündür və mühafizə tədbirlərinin yerinə yetirilməsi tələb oluna bilər;  ikinci kateqoriya – qəza nəticəsində radiasiya təsiri sanitar-mühafizə zonasının sərhədlərindən kənara çıxmır;  üçüncü kateqoriya – qəza nəticəsində radiasiya təsiri obyektin ərazisi ilə məhdudlaşır;  dördüncü kateqoriya – qəza nəticəsində radiasiya təsiri şüalanma mənbələri ilə iş aparılan qapalı yerlərdən (otaqlardan, binalardan) kənara çıxmır. Radiasiya qəzası radiasiya təhlükəsi olan obyektlərdə radioaktiv maddələrin və ionlaşdırıcı şüalanmanın layihədə nəzərdə tutulmuş normadan artıq (təhlükəsizlik həddindən çox) miqdarda xaricə çıxımı ilə nəticələnən qəzadır. Radiasiya qəzaları ilkin hadisə, hadisənin davamiyyəti və radiasiya nəticələri ilə xarakterizə olunurlar. Radioaktiv maddələrin miqdarını kütlələrinə görə təyin etmək çətindir, belə ki, onlar digər maddələrlə qarışıq şəklində olurlar. Bundan savayı, eyni kütləyə malik müxtəlif izotoplar müxtəlif radioaktivliyə malik olurlar və onların parçalanması müxtəlif sürətlərlə gedir. Buna görə də radioaktiv maddələrin miqdarını onların aktivliyi ilə qiymətləndirmək qəbul olunub. Aktivlik (A) müəyyyən vaxt intervalında atomların öz-özünə parçalanmalarının sayının həmin vaxt intervalına olan nisbətidir. Aktivlik vahidi kimi saniyədə baş verən nüvə çevrilmələrinin sayı qəbul edilib (parç/san). BS-də (beynəlxalq sistemdə) aktivliyin ölçü vahidi kimi bekkerel (Bk, ingiliscə Bq) qəbul olunub. 1 bekkerel – radioaktiv maddənin saniyədə 1 parçalanmaya uyğun olan aktivliyidir. 1 Bk = 1 parç/san. Praktikada aktivlik vahidi kimi sistemdənxaric ölçü vahidi olan küridən (Ki, ingiliscə Ci) geniş istifadə olunur. 1 Ki 1 saniyə ərzində 1 q radiumun (Ra-226) parçalanan atomlarının sayıdır. 1 Ki = 3,71010 Bk; A 1 Bk = 2,710-11 Ki. 47.İonlaşdırıcı şüalanmanın bioloji təsiri. Şüa xəstəlikləri, buraxıla bilən cəmi şüalanma dozaları İonlaşdırıcı şüalanmanın bioloji təsiri İnsan orqanizmində atom və molekulların ionlaşması ionlaşdırıcı şüaların birbaşa (zülal molekullarına birbaşa təsiri) və dolayı yolla (toxumalarda suyun radiolizi) təsiri nəticəsində baş verir. İonlaşdırıcı şüalanma insanlara 3 yolla təsir edə bilər: - xarici – radioaktiv buluddan yer səthinə, obyektlərin üzərinə çökmüş radioaktiv maddələrdən; - daxili – hava, su və qida məhsulları ilə; - kontakt – radioaktiv maddənin dəriyə, paltara çökməsi nəticəsində. Şüalanma xəstəliyinin inkişaf dövrü 4 mərhləyə bölünür: 1. Başlanğıc dövr (ilkin reaksiya dövrü). 2. Gizli dövr. 3. Xəstəliyin qızğın inkişaf dövrü. 4. Sağalma dövrü. Şüa xəstəliyi 4 dərəcəyə bölünür və hər biri udulmuş şüalanma dozasına uyğun olaraq fərqli əlamətlərlə müşahidə edilir: I dərəcə: Şüalanma dozası 100-200 rad olduqda yaranır. İlkin əlamətlər ya olmur, ya da çox zəif olur. Təxminən 2-3 həftə sonra xəstələr yorğunluq, başgicəllənmə, yüngül ürəkbulanma və ağız quruluğundan şikayət edirlər. Qanda leykosit və trombositlərin sayı azalır. Bu dərəcədə sağalma 1,5-2 ay çəkir. II dərəcə: Şüalanma dozası 200-400 rad olduqda yaranır. İlk 2 saatda ürəkbulanma və zəiflik kimi əlamətlər baş verir və bu hal 1-3 gün davam edir. Sonra gizli dövr başlayır və 2-3 həftə ərzində xəstələr özlərini yaxşı hiss edirlər. Gizli dövr bitdikdən sonra iştahsızlıq, ishal, qanaxma və saç tökülməsi müşahidə edilir. Sağalma müddəti 2-2,5 ay çəkir. III dərəcə: Şüalanma dozası 400-600 rad olduqda yaranır. İlkin əlamətlər birinci saatdan özünü göstərir və başağrısı, ürəkbulanma, qusma, zəiflik, ağız quruluğu kimi ağır simptomlarla başlayır. Şüalanmadan 2-3 gün sonra gizli dövr başlayır və bu dövr bir neçə saatdan 3 həftəyə qədər davam edə bilər. Gizli dövrdən sonra xəstələrdə yüksək temperatur, qanaxma, saç tökülməsi və təzyiqin aşağı düşməsi kimi əlamətlər meydana çıxır. Bu dərəcədə sağalma 3-6 ay çəkir, lakin xəstələrin 20-30%-i həyatını itirir. IV dərəcə: Şüalanma dozası 600 rad-dan çox olduqda yaranır. İlkin əlamətlər 30 dəqiqə ərzində özünü göstərir və simptomlar çox ağır şəkildə baş verir. Gizli dövr adətən olmur. Qızğın inkişaf dövründə ürək-damar sistemi fəaliyyətini pozur, leykositlərin və trombositlərin sayı kəskin azalır. Xəstələrin çoxu ilk 10 gün ərzində həyatını itirir, lakin vaxtında müalicə bir qismini xilas edə bilər. Ekstremal şəraitdə insanların əmək qabiliyyətini aşağı salmayan buraxıla bilən şüalanma dozaları müəyyən edilmişdir:  Birdəfəlik şüalanma dozası (impulslu və ya ilk 4 gün ərzində) 50 rad-dır.  Çoxdəfəlik şüalanma dozası isə aşağıdakı kimi qiymətləndirilir: o 30 gün ərzində – 100 rad, o 3 ay ərzində – 200 rad, o 1 il ərzində – 300 rad. 48.Kimya təhlükəli obyektlərdə qəzalar Zədələnməsi, yaxud dağılması nəticəsində qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrin (QKTM-lərin) ətraf mühitə çıxımı baş verə biləcək obyektlər kimya təhlükəli obyektlər adlanırlar. Təhlükəli miqdarda kimyəvi təhlükəli maddələr (KTM-lər) saxlanılan, istifadə edilən, istehsal və emal edilən obyektlər, KTM-ləri daşıyan nəqliyyat vasitələri kimyəvi təhlükəli obyektlərə aiddirlər. Kimyəvi qəza – istehsalatda texnoloji prosesin pozulması, boru kəmərlərinin, tutumların, anbarların, nəqliyyat vasitələrinin zədələnməsi, dağılması nəticəsində kimyəvi təhlükəli maddələrin insan həyatı və sağlamlığı, biosfera üçün təhlükə kəsb edən miqdarda atmosferə yayılmasıdır. Hal-hazırda ən çox yayılmış QKTM-lərin sayı 21 hesab olunur. Müəyyən bir miqdarında insanlara, bitkilərə və heyvanlara müxtəlif dərəcəli zərərlər yetirə bilən maddələr qəza-kimyəvi təhlükəli maddələr (QKTM-lər) adlanırlar. QKTM-lər orqanizmə tənəffüs üzvləri, qida məhsulları, su vasitəsilə, dəridən keçməklə daxil ola bilərlər. QKTM-in orqanizmdə müəyyən toksiki effekt yaradan miqdarı toksiki doza (toksodoza) adlanır. QKTM-in toksiki təsirini xarakterizə etmək üçün öldürücü (L), dözülməz (I), hədd (P) toksodozalarından istifadə olunur. Yayılma miqyasına görə kimyəvi təhlükəli obyektlərdəki qəzalar aşağıdakı növlərə bölünürlər: 1. Lokal qəzalar – KTM çıxımı ilə müşahidə olunmayan, yaxud KTM çıxımı əhəmiyyətsiz miqdarda olan qəzalar. Qəza nəticələri iş yerindən, bir qapalı yerdən kənara çıxmır. 2. Obyekt növlü qəzalar – texnoloji qurğulardan və ya boru kəmərlərindən KTM-in çıxımı baş verib və hədd zonasının dərinliyi müəssisənin sanitar mühafizə zonasının radiusundan kiçikdir. 3. Yerli növlü qəzalar – zəhərli hava buludu yaşayış məntəqələrinə çatır, yaşayış məntəqəsini, şəhəri, rayonu əhatə edir. 4. Regional qəzalar – KTM-in əhəmiyyətli miqdarda ətraf mühitə çıxımı baş verir, zəhərli hava buludu yaşayış rayonlarının dərinliklərinə, bir neçə rayona yayılır. 5. Qlobal qəzalar – kimyəvi təhlükəli böyük obyektlərdə bütün KTM ambarlarının tamamilə dağılması. Belə hadisələr, əsasən təbii fəlakətlər, diversiya, nüvə və digər silahların tətbiqi nəticəsində baş verir. Qəza nəticəsində ətraf mühitə yayılmaqla kütləvi zəhərlənməyə səbəb olan QKTM ləri 7 qrupa bölmək qəbul olunub: 1-ci qrupa boğucu təsirli maddələr (xlor, üç xlorlu fosfor, fosgen, xlorpikrin, kükürd-xlorid) aiddirlər. 2-ci qrupa əsasən, ümumi təsirli zəhərli maddələr (dəm qazı, sianid turşusu, dinitrofenol və s.) daxildirlər. 3-cü qrupa boğucu və ümumi təsirli zəhərli maddələr (akril-nitril, hidrogen sulfid, kükürd anhidridi, azot oksidləri) aiddirlər. 4-cü qrupa neytrop tipli zəhərli maddələr (karbon-sulfid, fosfor-üzvü birləşmələr) daxildirlər. Neytrop zəhərlər əsəb sisteminə pozucu təsir göstərirlər. 5-ci qrupa boğucu və neytrop təsirli (ammonyak və s.) zəhərli maddələr daxildirlər. 6-cı qrupa metabolik zəhərlər (etilen oksid, metilbromid, metilxlorid, dimetilsulfat) daxildirlər. 7-ci qrupa maddələr mübadiləsini pozan zəhərli maddələr (dioksin və s.) daxildirlər. (Bəzi mənbələrdə QKTM-ləri 6 qrupa bölürlər). Təhlükə dərəcəsinə görə KTM-ləri 4 sinfə bölürlər: 1. Fövqəl təhlükəli (LCτ50  0,5 q/m3). 2. Yüksək təhlükəli (0,5 q/m3 ≤ LCτ50  5 q/m3). 3. Mülayim təhlükəli (5 q/m3 ≤ LCτ50  50 q/m3). 4. Az təhlükəli (LCτ50 ≥ 50 q/m3). Havada yol verilə bilən miqdarına görə KTM-lərin siniflərə bölünməsi aşağıdakı kimi xarakterizə olunur: - 1-ci sinfə aid olan (fövqəl təhlükəli) KTM-lər (hidrogen-flüorid, fosfor xloroksid, civə və s.) üçün – havada yol verilə bilən miqdarı 0,1 mq/m3-dən az olur; - 2-ci sinfə aid olan (yüksək təhlükəli) KTM-lər (sianid turşusu, dimetilamin, flüor, xlor və s.) üçün – havada yol verilə bilən miqdarı 0,1-1,0 mq/m3 həddində olur; - 3-cü sinfə aid olan (orta təhlükəli) KTM-lər (xlorid turşusu, hidrogen-sulfid, trimetilamin və s.) üçün – havada yol verilə bilən miqdarı 1-10 mq/m3 həddində olur; - 4-cü sinfə aid olan (az təhlükəli) KTM-lər (ammonyak, metilakrilat, aseton və s.) üçün – havada yol verilə bilən miqdarı 10 mq/m3-dən çox ola bilər. Ən çox yayılmış QKTM-lərə ammonyak (NH3), xlor (Cl2), karbon monooksid (CO), azot oksidləri (N2O, NO2, NO, N2O4 ) və digər birləşmələr aiddirlər. 49 udulan, ekspazisiya, ekvivalent və effektiv şüalanma dozası Udulan şüalanma dozası udulmuş şüalanma enerjisinin (E) şüalanmaya məruz qalmış maddənin kütləsinə (m) olan nisbətidir: Beynəlxalq sistemdə udulan şüalanma dozasının ölçü vahidi C/kq qəbul edilib və qrey (Qr) adlandırılıb. Udulan şüalanma dozasını ölçmək üçün praktikada çox vaxt sistemdənxaric ölçü vahidi – rad tətbiq olunur. 1 Qr = 1 C/kq. 1Qr = 100 rad Ekspozisiya dozası foton şüalanmasının ionlaşdırıcı təsirini xarakterizə edir və elektron tarazlığı şəraitində havanın ionlaşmasına görə təyin edilir. Ekspozisiya dozası quru havanın kiçik bir həcmində əmələ gələn eyni işarəli ionların tam elektrik yükünün həmin hava həcminin kütləsinə olan nisbətidir. Beynəlxalq sistemdə ekspozisiya dozasının ölçü vahidi kulon/kiloqramdır (Kl/kq, ingiliscə C/kg). Ekspozisiya dozasını çox vaxt sistemdənxaric ölçü vahidi – rentgenlə (R) ölçürlər. Ekvivalent doza ionlaşdırıcı şüalanmanın təsirindən orqanizmin bioloji şüalanma effektivliyini xarakterizə edir. Ekvivalent dozanın BS-də ölçü vahidi udulan şüalanma dozasının ölçü vahidi ilə eynidir: C/kq. Ekvivalent doza üçün bu vahid İsveç alimi R.M. Zivertin şərəfinə zivert (Zv) adlandırılıb. Ekvivalent dozanın sistemdənxaric ölçü vahidi kimi qəbul olunub. 1 Zv=1 C/kq. Effektiv (effektiv-ekvivalent) doza insanın bütün bədəninin, ayrı-ayrı orqanlarının və toxumalarının radiohəssaslığını nəzərə almaqla şüalanmanın sonrakı nəticələrinin yaranma riskinin ölçüsü kimi istifadə olunur. Effektiv doza (E) – orqanların və toxumaların ekvivalent dozalarının müvafiq çəki (radiasiya riski) əmsalına hasillərinin cəmidir. Effektiv şüalanma dozasının ölçü vahidləri ekvivalent şüalanma dozasının ölçü vahidləri ilə eynidir. 50.Yanacaq-hava (qaz-hava) qarışığı partlayışı. Yanacaq-hava qarışığı (YHQ) partlayışında yaranan zərbə dalğasının insanlara, binalara, qurğulara təsir xarakteri nüvə partlayışının zərbə dalğasının təsir xarakteri ilə, demək olar ki, eynidir. Yanacaq-hava qarışığının partlayışında aşağıdakı 3 əsas zona yaranır: I zona – detonasiya dalğası zonası Detonasiya dalğası zonasının (I zonanın) radiusu (detonasiya radiusu, R1) aşağıdakı formulla hesablanır: R1 = , 5 3 17 Q  , m, harada: Q – sıxılmış karbohidrogen qazının miqdarıdır, t. Detonasiya dalğası zonasının önündəki izafi təzyiqin maksimal qiyməti 1500 1700 kPa olur. II zona – partlayış məhsullarının təsir zonası Partlayış məhsullarının təsir zonasının radiusu (R2) və zonanın önündəki izafi təzyiq (Pf2) aşağıdakı formullarla hesablanır: R2 = 1,7R1, m; 3 Pf2 = 1300    R R 1    + 50, kPa, harada R – izafi təzyiqin Pf2 qiyməti təyin edilən nöqtədən partlayış mərkəzinə qədər olan məsafədir, m. Bu zonada izafi təzyiqin qiyməti 1350-300 kPa həddində olur. I və II zonada bina və qurğular tam dağılmaya məruz qalırlar. III zona – hava zərbə dalğasının təsir zonası  fP  kPa); Hava zərbə dalğasının təsir zonasını 3 yarımzonaya bölürlər:  güclü dağıntılar yarımzonası (xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti 50  fP  30  orta dərəcəli dağıntılar yarımzonası (xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti kPa);  fP  10  zəif dərəcəli dağıntılar yarımzonası (xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti kPa). Yanacaq-hava qarışığının partlayışında bu zonalardan savayı, daha iki zona da yaranır:  istilik sahəsinin təsir zonası;  toksiki yanma məhsullarının formalaşdırdığı toksiki tüstüləmə zonası. 1. Mülki müdafiə, mülki müdafiə sistemi, mülki müdafiənin məqsədi və vəzifələri Mülki müdafiə (MM) — dinc dövrdə və ya müharibə şəraitində əhalinin, habelə ərazinin (bura Azərbaycan Respublikasının quru torpaq sahələri, daxili və regional su məkanları, hava məkanı, strateji istehsalat obyektləri və geniş sosial-mədəni təyinatlı infrastruktur daxildir) təhlükəsizliyinin hərtərəfli təmin edilməsi məqsədilə dövlət hakimiyyəti orqanları, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün hüquqi şəxslər və fiziki şəxslər tərəfindən kompleks şəkildə həyata keçirilən ümumdövlət tədbirlər sistemidir. Tələbə yanaşması ilə ifadə etsək, MM yalnız fəlakət anında deyil, həm də fəlakətdən öncə qorunma mexanizmlərini quran bir sistemdir. Mülki müdafiə sistemi — dövlət səviyyəsində mülki müdafiə vəzifələrinin yerinə yetirilməsi həvalə edilmiş müvafiq mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanlarının, idarəetmə strukturunun, qüvvə və texniki vasitələrin, xüsusi dövlət fondlarının, rabitə, erkən xəbərdarlıq və mütəmadi informasiya təminatı şəbəkələrinin qanunvericiliklə tənzimlənən vahid mexanizmidir. Mülki müdafiənin strateji məqsədləri üç əsas istiqamətdə qruplaşdırılır: Fövqəladə halların (FH) qarşısının əvvəlcədən alınması məqsədilə preventiv (qabaqlayıcı) mühəndis-texniki, təşkilati və maarifləndirici tədbirlərin sistemli hazırlanması. Fövqəladə hadisələr baş verdiyi təqdirdə, ehtimal olunan ziyan, tələfat və material itkilərinin miqyasının maksimum səviyyədə azaldılması və lokallaşdırılması. Baş vermiş fəlakətlərin və onların törətdiyi fəsadların operativ şəkildə aradan qaldırılması, humanitar böhranın qarşısının alınması. Mülki müdafiənin əsas vəzifələrinə aşağıdakılar aiddir: FH təhlükəsi yarandıqda və ya birbaşa baş verdikdə əhalinin dərhal vahid siqnallar vasitəsilə xəbərdar edilməsi və dinamik şərait haqqında daimi məlumatlandırılması; Əhalinin fərdi mühafizə vasitələri (əleyhqazlar, respiratorlar) və kollektiv mühafizə qurğuları (sığınacaqlar) ilə təminatının təşkili; Maddi və mədəniyyət sərvətlərinin fəlakət zonalarından mütəşəkkil təxliyəsi; MM sisteminin rəhbər heyətinin, idarəetmə orqanlarının, xüsusi qüvvələrin və sıravi vətəndaşların MM proqramları üzrə kütləvi hazırlığı; Zədələnmə ocaqlarında təxirəsalınmaz qəza-xilasetmə işlərinin və ilkin həyat təminatı tədbirlərinin təşkili; İşığın maskalanması (işıqdan qorunma) və zəruri hallarda ictimai asayişin dərhal bərpası. 1. 2. 3. • • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 1 / 35 2. Azərbaycan Respublikasında Mülki Müdafiənin təşkilinin fundamental prinsipləri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən, mülki müdafiə tədbirləri dövlətin suverenliyini, təhlükəsizliyini və daxili sabitliyini təmin etmək üçün aşağıdakı altı əsas prinsip üzərində qurulur: Ərazi prinsipi: Mülki müdafiə tədbirləri coğrafi və inzibati mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində eyni vaxtda, vahid plan əsasında təşkil edilir və icra olunur. Fərqli və kompleks yanaşma prinsipi: Bu prinsipə görə, MM tədbirləri planlaşdırılarkən ayrı-ayrı bölgələrin geoloji, iqlim, hərbi-strateji və iqtisadi potensialı nəzərə alınır. Məsələn, böyük sənaye şəhərləri ilə dağlıq rayonların fəlakət riskləri fərqli qiymətləndirilir. Kütləvilik və məcburilik prinsipi: Mülki müdafiə ümumdövlət və ümumi xalq xarakteri daşıyır. Azərbaycan Respublikasının ərazisində olan hər bir vətəndaş, əcnəbi və ya vətəndaşlığı olmayan şəxs MM tədbirlərinə cəlb edilməli, müvafiq qaydaları öyrənməli və onlara qeyd-şərtsiz əməl etməlidir. Daimi hazırlıq prinsipi: Dövlətin MM sisteminin idarəetmə orqanları və operativ qüvvələri hər an (24/7 rejimində) dinc və ya müharibə dövrünün fəlakətlərinə dərhal və səmərəli reaksiya verməyə hazır vəziyyətdə saxlanılır. Dərhal xəbərdarlıq prinsipi: Baş verə biləcək və ya artıq baş vermiş real təhlükələr haqqında bütün informasiya kanallarından istifadə edilərək əhaliyə gecikmədən, dərhal rəsmi məlumat verilir. Qarşılıqlı əlaqə prinsipi: MM tapşırıqlarının icrasında iştirak edən bütün dövlət orqanları, Müdafiə Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi, Fövqəladə Hallar Nazirliyi və mülki strukturlar sıx və koordinasiyalı fəaliyyət göstərir. Bu prinsiplərin hüquqi tənzimlənməsi və icra mexanizmi hər il yenilənən "Azərbaycan Respublikasının Mülki Müdafiə Planı" və "Azərbaycan Respublikasının illik mülki müdafiə tədbirləri planı" sənədləri ilə müəyyən edilir. 3. Mülki Müdafiə qüvvələri və hərbiləşdirilməmiş MM dəstələrinin təşkilati strukturu Mülki müdafiə tapşırıqlarını birbaşa sahədə icra etmək üçün xüsusi qüvvələr qruplaşması yaradılır. Bu qüvvələrə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin (FHN) Mülki Müdafiə Qoşunlarının hərbi hissələri, ştatlı peşəkar qəza-xilasetmə dəstələri, müvafiq nazirliklərin, icra hakimiyyətlərinin struktur bölmələri və sənaye müəssisələrində yaradılan hərbiləşdirilməmiş MM dəstələri aiddir. Hərbiləşdirilməmiş dəstələr tabelik formasına və funksional təyinatına görə sistemləşdirilir: Tabeliyinə görə: Ərazi dəstələri: İnzibati ərazi vahidlərinin icra hakimiyyətləri tərəfindən həmin rayonda və ya şəhərdə yerləşən təsərrüfat obyektlərinin bazasında yaradılır və rayon səviyyəli əməliyyatlara rəhbərlik edir. Obyekt dəstələri: Bilavasitə konkret zavod, fabrik, universitet (məsələn, AzTU daxilində) və ya digər müəssisələrdə daxili personaldan təşkil olunur və ilkin olaraq həmin obyektin daxilində tətbiq olunurlar. • • • • • • • ◦ ◦ Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 2 / 35 Təyinatına görə: Ümumi təyinatlı dəstələr: Kütləvi zədələnmə ocaqlarında, zəlzələ və ya subasma zonalarında əsas genişmiqyaslı xilasetmə işlərini icra edən komandalar, yığma qruplar və mexanikləşdirilmiş birləşmələrdir. Xidmət dəstələri: MM-in xüsusi təyinatlı xidmətləri (məsələn, tibbi yardım, radiasiya və kimya müşahidəsi, yanğınsöndürmə, rabitə, mühəndis xidmətləri) tərəfindən yaradılır. Onlar ümumi təyinatlı dəstələrin fəaliyyətini mühəndis və ya tibbi cəhətdən təmin edir və müstəqil xüsusi tapşırıqları yerinə yetirirlər. Dəstələrə cəlb olunma qaydaları: Qanunvericiliyə əsasən, hərbiləşdirilməmiş dəstələrə Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan əmək qabiliyyətli şəxslər cəlb edilirlər: kişilər 18 yaşından 60 yaşınadək, qadınlar isə 18 yaşından 55 yaşınadək. Lakin, I və II qrup əlillər, hamilə qadınlar, 8 yaşınadək uşağı olan analar, habelə 3 yaşınadək uşağı olan tibbi təhsilli qadınlar bu dəstələrə cəlb olunmurlar. 4. Qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlərin (QXDTİ) mahiyyəti, məqsədi və tapşırıqları Fövqəladə halların və müharibə ocaqlarının nəticələrinin ləğv edilməsi üçün həyata keçirilən kompleks fəaliyyət Qəza-xilasetmə və digər təxirəsalınmaz işlər (QXDTİ) adlanır. Bu fəaliyyətin fundamental məqsədi insan həyatının xilas edilməsi, fəsadların lokallaşdırılması və infrastrukturun bərpası üçün şəraitin yaradılmasıdır. Qəza-xilasetmə işlərinin əsas tapşırıqları: MM qüvvələrinin hərəkət marşrutlarında və birbaşa fəlakət obyektlərində radiasiya, kimya və mühəndis kəşfiyyatının fasiləsiz aparılması; Xilasedicilərin işinə mane olan və insanların həyatına təhlükə törədən yanğın ocaqlarının lokallaşdırılması və söndürülməsi; Zərərçəkmiş insanların uçquunlar altından, yanan binalardan, qaz dolmuş və ya subasmaya məruz qalmış zirzəmilərdən axtarılaraq çıxarılması; Havasız qalmış sığınacaqlara və yeraltı qurğulara dərhal kompressorlar vasitəsilə təmiz havanın vurulması; Yaralılara ilkin tibbi yardımın göstərilməsi və onların mütəşəkkil şəkildə səhra hospitalına və ya stasionar xəstəxanalara köçürülməsi; Əhalinin və şəxsi heyətin sanitar təmizlənməsi, geyimlərin, texnikanın və ərazinin xüsusi deqazasiya, dezaktivizasiya və dezinfeksiya edilməsi. • ◦ ◦ • • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 3 / 35 Digər təxirəsalınmaz işlərin əsas tapşırıqları: Bu işlərin məqsədi bilavasitə xilasetmə əməliyyatlarının təhlükəsizliyini təmin etmək və ikinci zədələyici amillərin qarşısını almaqdır: Uçqun sahələrində və çirklənmiş ərazilərdə xüsusi texnika (buldozerlər, kranlar) vasitəsilə keçidlərin və yolların salınması; Qaz, su, magistral elektrik və texnoloji xətlərdə baş vermiş qəzaların böyüməməsi üçün onların dərhal bloklanması və lokallaşdırılması; Uçma təhlükəsi olan binaların bərkidilməsi və ya tamamilə uçurulması; Rabitə və enerji şəbəkələrinin operativ təmiri; Partlamamış hərbi sursatların və pirotexniki vasitələrin axtarışı və zərərsizləşdirilməsi. 5. Zədələnmə ocaqlarında QXDTİ-nin mərhələli təşkili və spesifik şəraitlərdə (zəlzələ, radiasiya) icra mexanizmi Fövqəladə hallar zonasında QXDTİ-nin keçirilməsi idarəetmənin itməməsi üçün üç əsas mərhələyə bölünür: İlkin mərhələ: Əhalinin təcili mühafizəsi təşkil olunur, yerli imkanlarla zərərçəkmişlərə kömək edilir və əsas MM qüvvələr qruplaşması fəlakət zonasına yeridilmək üçün tam hazır vəziyyətə gətirilir. Birinci mərhələ: Əsas qüvvələr tərəfindən fasiləsiz rejimdə genişmiqyaslı QXDTİ həyata keçirilir. İkinci mərhələ: Xilasetmə işləri tamamlanır, ərazi daxili asayiş və idarəetmə orqanlarına təhvil verilir, qüvvələr çıxarılır və əhalinin uzunmüddətli ilkin həyat təminatı işlərinə başlanılır. Zəlzələ nəticəsində yaranmış dağılma zonalarında xilasetmənin 5 mərhələsi: Zəlzələ zonalarında xaotik fəaliyyətin qarşısını almaq üçün işlər ciddi şəkildə ardıcıl aparılır: I mərhələ: Dağılma zonasının kəşfiyyatı aparılır, obyektlərin dayanıqlığı və mühəndis kommunikasiyalarının təhlükəliliyi qiymətləndirilir. II mərhələ: Uçqunların üstündə, yer səthində olan və vizual görünən zərərçəkmişlər dərhal yığılaraq ilkin yardım məntəqəsinə ötürülür. III mərhələ: Dağıntılar altında qalmış, görünməyən insanların xüsusi cihazlarla (vibrofonlar, akustik lokatorlar, infraqırmızı kameralar) və öyrədilmiş kinoloji (it) xidməti ilə axtarışı təşkil edilir. IV mərhələ: Aşkar edilmiş insanların dağıntılar altından mühəndis vasitələri ilə zədə yetirmədən çıxarılması və xilas edilməsi icra olunur. V mərhələ: Ərazi ağır tikinti tullantılarından və uçquunlardan tamamilə təmizlənir. • • • • • 1. 2. 3. • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 4 / 35 Radiasiya qəzası nəticələrinin aradan qaldırılmasının 3 mərhələsi: İlkin mərhələ: Qəza mənbəyi lokallaşdırılır (məsələn, reaktora xüsusi maddələr tökülür), radiasiya şəraiti dozimetrlərlə aşkar edilir və radioaktiv tullantıların ilkin yığılması təmin olunur. Aralıq mərhələ: Daimi radiasiya nəzarəti qurulur, təmizləmə metodları seçilir, radioaktiv çirklənmə normaya düşənə qədər demerkurizasiya/dezaktivizasiya aparılır və əhalinin radiasiyadan qorunma rejimi (yod profilaktikası və s.) təmin edilir. Son mərhələ: Çirklənmə səviyyəsi tam icazə verilən həddə endirilir, müvəqqəti saxlama meydançaları ləğv edilir və əhalinin təhlükəsiz yaşayış şəraiti bərpa olunur. 6. Mülki müdafiə dəstələrinin xüsusi təmizlənmə işləri və kimyəvi-bioloji maddələr Xüsusi təmizləmə — zədələnmə ocaqlarında tətbiq olunan və obyektlərin, binaların, texnikanın, fərdi mühafizə vasitələrinin və insanların üzərindəki zəhərli, radioaktiv və bioloji maddələrin tam zərərsizləşdirilməsinə yönəlmiş xüsusi tədbirlər məcmusudur. Dördlü struktura malikdir: Deqazasiya: Zəhərli maddələrin (ZM) və qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrin kimyəvi yolla neytrallaşdırılması və ya fiziki kənarlaşdırılmasıdır. Dezaktivizasiya: Radioaktiv maddələrin (RM) səthlərdən yuyulub təmizlənməsi və radiasiya səviyyəsinin icazə verilən normaya qədər endirilməsidir. Dezinfeksiyası: Yoluxucu xəstəlik törədən mikrobların, virusların məhv edilməsi və toksinlərin bioloji neytrallaşdırılmasıdır. Sanitar təmizlənməsi: İnsanların dəri örtüyünün və selikli qişalarının radioaktiv, kimyəvi və ya bioloji maddələrdən tam təmizlənməsidir. Xüsusi təmizləmədə istifadə olunan kimyəvi maddələr və texniki vasitələr: Təmizləmə növü İstifadə olunan əsas maddələr və resepturalar Tabel vasitələri və komplektlər Deqazasiya DTS-QK, dixloretan, dixloramin (DTX-2, DT-2), monoetanolamin, ammonium hidrat, RDA resepturası, benzin, kerosin. Fərdi kimya əleyhinə paketlər (İPP-8, İPP-10), fərdi deqazasiya paketi İDP-1, komplekt İDPS-69, toz paketi DPP. Dezaktivizasiya SF-2u tozunun suda 0.15% və 0.075%-li məhlulları (qışda 20-25%-li ammonyaklı su əlavə edilir), SN-50 tozu, yuyucu vasitələr. Avtotraktor texnikası üçün İDK komplekti, DK-4 avtomobil komplekti, universal DK-5 komplekti. Dezinfeksiya DTS-QK suspenziyası, formaldegid məhlulu (formalin), monoxloramin B, DR No1 deqazasiya məhlulu. Şəxsi heyətin sanitar təmizlənmə komplekti (KSO), DK-5 və xüsusi dezinfeksiya maşınları (ARS-14). • • • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 5 / 35 Xüsusi təmizləmə həcminə görə iki növə bölünür: Qismi xüsusi təmizləmə (döyüş tapşırığı dayandırılmadan, tabeldəki fərdi vasitələrlə təcili icra olunur) və Tam xüsusi təmizləmə (tapşırıq bitdikdən sonra, obyektin MM rəisinin əmri ilə xüsusi təmizləmə məntəqələrində - PSO-larda həyata keçirilir). 7. Obyektlərin fəaliyyət dayanıqlığına təsir edən amillər və ehtimal olunan dağılma zonalarının mühəndis parametrləri Obyektin dayanıqlığı — hər hansı bir sənaye və ya sosial obyektin fövqəladə halların və müasir qırğın silahlarının zərbə amillərinə məruz qaldıqda öz layihə funksiyalarını, məhsul istehsalını planlaşdırılmış həcmdə davam etdirmək, zədələndiyi təqdirdə isə fəaliyyətini minimum müddətdə bərpa etmək qabiliyyətidir. İstehsal sahəsi olmayan obyektlər (məsələn, universitetlər) üçün dayanıqlıq öz birbaşa idarəetmə və təhsil funksiyalarını qorumaq deməkdir. Obyektin dayanıqlığına birbaşa təsir göstərən beş fundamental amil: Fəhlə, qulluqçu və idarəetmə personalının FH təsirlərindən mühəndis mühafizəsinin etibarlılığı; Obyektin mühəndis-texniki kompleksinin (binalar, karkaslar, maşınlar) mexaniki və seysmik dayanıqlığı; Xammal, su, yanacaq və enerji təchizatının etibarlılığı və avtonomluğu; Müəssisənin daxili MM qüvvələrinin QXDTİ keçirməyə və istehsalatı operativ bərpa etməyə hazırlıq səviyyəsi; Dispetçer və idarəetmə sisteminin alternativ mərkəzlərlə qorunması. Ehtimal olunan dağılma zonası: Hava dalğasının izafi təzyiqinin ΔPf ≥ 0.1 kq/sm2 (10 kPa) və daha çox olduğu coğrafi ərazi mühəndislikdə ehtimal olunan dağılma zonası adlanır. Bu zona strukturca 2 hissəyə ayrılır: Ehtimal olunan güclü dağılma zonası: Xarici sərhəddində izafi təzyiqin qiyməti 0.3 kq/sm2 (30 kPa) olan daxili dairədir. Bu zonada bütün adi binalar tamamilə məhv olur. Ehtimal olunan zəif dağılma zonası: Xarici sərhəddində izafi təzyiq 0.1 kq/sm2, daxili sərhəddində isə 0.3 kq/ sm2 olan aralıq zonadır. 8. Sənaye obyektlərinin regional yerləşməsi, enerji və su təchizatı sistemlərinə qoyulan dövlət tələbləri Strateji obyektlərin layihələndirilməsi və tikintisi zamanı mülki müdafiə standartlarının gözlənilməsi məcburidir: Obyektlərin yerləşməsinə olan mühəndis tələbləri: Sənaye potensialının bir nöqtədə cəmləşməməsi üçün müəssisələr ölkə ərazisi üzrə bərabər və dispers (dağınıq) yerləşdirilməlidir; Böyük və mühüm sənaye obyektləri ehtimal olunan güclü və zəif dağılma zonalarından (iri şəhərlərin həndəsi mərkəzlərindən) kənarda, şəhərkənarı zonalarda tikilməlidir; 1. 2. 3. 4. 5. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 6 / 35 Tez alovlanan, partlayış təhlükəli maddələr istehsal edən müəssisələr və yanacaq anbarları relyefcə yaşayış məntəqələrindən hündürlükdə deyil, aşağı relyef formalarında yerləşdirilməlidir ki, sızma zamanı maye yaşayış zonasına axmasın; Xüsusi əhəmiyyətli dövlət obyektləri imkan daxilində yeraltı dağ süxurlarında, bağlı yerlərdə inşa edilməlidir. Enerji təchizatı sisteminə olan tələblər: Enerji sistemində "dairələşdirmə" prinsipi əsas götürülür. Bu prinsipə görə, bir magistral xətt və ya yarımstansiya sıradan çıxdıqda, istehlakçı avtomatik olaraq digər həlqəvi xətt vasitəsilə qidalanmalıdır. Yüksək gərginlikli tranzit xətlər güclü dağılma zonalarından kənarda keçməli, obyekt daxilindəki bütün daxili elektrik xətləri isə hava ilə deyil, yeraltı kabel kanalları ilə çəkilməlidir. Həmçinin hər bir obyektdə avtonom dizel-generator stansiyaları qurulmalıdır. Su təchizatı sisteminə olan tələblər: Obyektin su təchizatı mütləq şəkildə bir-birindən asılı olmayan iki fərqli su mənbəyindən həyata keçirilməlidir ki, onlardan biri mütləq yeraltı su qaynağı (artezian quyusu) olmalıdır. Bir mənbədən qidalanma olduqda isə biri dağılma zonasından kənarda yerləşən iki müstəqil nasos stansiyası tikilməlidir. Yanğın hidrantları uçqun altında qala biləcək binaların yaxınlığında deyil, tam açıq mühəndis meydançalarında yerləşdirilməlidir. 9. Sənaye obyektlərinin iş dayanıqlığının və personalın mühafizəsinin yüksəldilməsi metodologiyası Müəssisələrin böhran vəziyyətlərində iş qabiliyyətini qorumaq üçün strukturlaşdırılmış mühəndis-texniki tədbirlər proqramı icra olunur: Personalın mühəndis mühafizəsi: Müəssisə daxilində işçi növbənin daxil ola biləcəyi hermetik sığınacaqlar quraşdırılır. Şəhərdənkənar zonalarda isə radiasiya əleyhinə daldanacaqlar (RƏD) əvvəlcədən hazırlanır. İşçi növbələrin sığınacaqlara daldalanma qrafikləri saniyə dəqiqliyi ilə tərtib olunur. Təxliyə planlaşdırılması: Fəhlə və qulluqçuların, eləcə də onların ailə üzvlərinin təhlükəsiz zonalara köçürülməsi üçün obyekt üzrə xüsusi marşrutlar və nəqliyyat qrafikləri (avtomobil, dəmiryolu) qabaqlayıcı rejimdə tərtib edilir. Fərdi mühafizə təminatı: obyektdə fərdi mühafizə vasitələrinin (FMV) mütəmadi saxlanılması üçün xüsusi anbarlar yaradılır və hər bir işçiyə düşən əleyhqazın ölçüsü əvvəlcədən kartoçkalara qeyd edilir. Radiasiya və kimya mühafizə rejimlərinin tətbiqi: Çirklənmə şəraitində müəssisənin tam dayanmaması üçün növbəli iş rejimləri, radiasiya dozalarının idarə edilməsi sxemləri əvvəlcədən simulyasiya edilir. İşığın maskalanması: Müharibə dövründə obyektin gecə vaxtı düşmən aviasiyası və ya PUA-ları üçün hədəfə çevrilməməsi üçün mərkəzləşdirilmiş elektrik açarları və xüsusi maskalama ekranları quraşdırılır. • • 1. 2. 3. 4. 5. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 7 / 35 10. Bina və qurğuların struktur dayanıqlığının yüksəldilməsi mühəndis üsulları Binaların mexaniki zərbə dalğasına və seysmik təkanlara qarşı dayanıqlığını artırmaq üçün tikinti və rekonstruksiya mərhələlərində aşağıdakı mühəndis həlləri tətbiq edilir: Material innovasiyası: Bina elementlərinin inşasında yüksək plastikliyə və möhkəmliyə malik, odadavamlı, yüngül kompozit materiallardan, xüsusi markalı dəmir-beton konstruksiyalardan istifadə olunur. Karkas sistemləri: Karkaslı (çərçivəli) binalarda divarlar və mərtəbələr arası örtüklər monolit materiallardan hazırlanır. Dam örtüklərində isə zərbə zamanı aşağı mərtəbələri əzməyəcək yüngül və odadavamlı materiallara üstünlük verilir. Məsafə standartı: obyektdə binalar bir-birindən elə bir məsafədə tikilməlidir ki, bir binanın zərbədən uçması digər binanın girişini bağlamasın və binaların uçqun konusları kəsişməsin. Konstruktiv möhkəmləndirmə (Rekonstruksiya): Mövcud köhnə binaların dayanıqlığını artırmaq üçün onlara əlavə metal dayaqlar, ramalar, dartıcı polad troslar, kontrforslar və kolonlar əlavə edilir. Zəif elementlərin gücləndirilməsi: Binanın əsas aparıcı pilonlarının dayanıqlığı artırılarkən, pəncərə torağayları və vitrajlar elastik materiallarla əvəzlənir ki, partlayış dalğasının enerjisini qismən amortizasiya edə bilsin. 11. Obyektin fəaliyyət dayanıqlığının nüvə partlayışının işıq şüalanması amilinə görə mühəndis qiymətləndirilməsi İşıq şüalanmasının obyektə vizual təsirini qiymətləndirmək üçün əsas fiziki meyar kimi işıq impulsunun qiymətindən (I, kC/m2) istifadə olunur. Materialların, texnoloji qurğuların və binaların alovlanmasına səbəb olan minimal işıq enerjisinin miqdarına "obyektin işıq şüalanmasına görə dayanıqlıq həddi" (I lim.ob) deyilir. İnsanlar üçün bu hədd dəridə I dərəcəli yanıq əmələ gətirən I = 80 - 160 kC/m2 enerji diapazonudur. Binaların yanğın təhlükəliliyi onların elementlərinin odadavamlılıq dərəcəsindən asılıdır. Tikinti materialları alovlanma qabiliyyətinə görə 3 əsas qrupa bölünür: Yanmayanlar (kərpic, beton, qranit): Alovun və ya yüksək temperaturun təsirindən alovlanmırlar, közərmirlər və kömürləşmirlər. Çətin yananlar (gips-karton, antipren hopdurulmuş odun): Yalnız od mənbəyi birbaşa təsir etdikdə çətinliklə yanır və ya közərirlər. Od mənbəyi kənarlaşdırıldıqda yanma dayanır. Yananlar (emal olunmamış taxta, plastik, bitum): Asanlıqla alovlanır və od mənbəyi olmasa da, daxili yanma prosesi davam edir. Alovun tikinti materialına təsirindən konstruksiyanın öz aparıcı xassəsini itirməsinə (dağılmasına) qədər keçən vaxta odadavamlılıq həddi (saatla) deyilir. Dövlət standartlarına görə binaların 5 odadavamlılıq dərəcəsi var (I və II dərəcə ən yüksək dayanıqlı yanmayan binalardır, V dərəcə isə suvaqsız taxta tikililərdir). • • • • • 1. 2. 3. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 8 / 35 Sənaye obyektləri yanğın-partlayış təhlükəliliyinə görə 5 kateqoriyaya ayrılır: A (ən təhlükəli - partlayıcı qazlar, mayelər), B (kömür və qənd tozu olan yerlər), V (yanar xammal anbarları), Q (isti metallurgiya sexləri) və D (soyuq metal emalı sexləri). 12. Əhalinin təxliyəsi (köçürülməsi): mahiyyəti, istehsalat-ərazi variantları və təsnifatı Köçürmə (təxliyə) — insanların həyatı, sağlamlığı və normal fəaliyyəti üçün birbaşa real təhlükə yaranan rayonlardan (müharibə ocaqları, kimyəvi çirklənmə zonaları, təbii fəlakət əraziləri) əhalinin mütəşəkkil və sürətli şəkildə çıxarılaraq qabaqcadan hazırlanmış təhlükəsiz şəhərdənkənar zonalarda yerləşdirilməsi üzrə dövlət tədbirlər kompleksidir. Əhalinin köçürülməsi istehsalat-ərazi prinsipi əsasında həyata keçirilir. Bu prinsipə görə, işləyən əhali öz iş yerləri (müəssisələr), işləməyən əhali (qocalar, uşaqlar) isə yaşayış mənzil istismar sahələri (MİS) vasitəsilə təxliyə olunur. Fəhlə və qulluqçuların köçürülməsi iki əsas variantda planlaşdırılır: İşçi növbə variantı: Yalnız müharibə dövründə fəaliyyətini şəhərdə davam etdirən strateji zavodların işçiləri və onların ailələri şəhərkənarı zonaya köçürülür. İşçilər xüsusi qatarlarla və ya avtobuslarla növbəli şəkildə şəhərə işə gətirilir, növbə bitdikdən sonra isə yenidən şəhərdənkənar zonaya istirahətə aparılırlar. Obyektlə birlikdə köçürülmə: Müəssisə bütün avadanlıqları, dəzgahları və personalı ilə birlikdə tamamilə təhlükəsiz bölgəyə köçürülür və fəaliyyətini orada qurur. Köçürmənin növləri müxtəlif meyarlarla təsnif edilir: Keçirilmə vaxtına görə: Əvvəlcədən köçürmə (proqnoz əsasında) və təcili köçürmə (fəlakət anında). Əhatə dairəsinə görə: Qismi köçürmə (yalnız uşaqlar, tələbələr, qocalar) və Ümumi köçürmə (bütün əhali). Miqyasına görə: Lokal, yerli, regional və dövlət miqyaslı köçürmələr. Müddətinə görə: Müvəqqəti (bir neçə gün), ortamüddətli (1 aya qədər) və uzunmüddətli. Təxliyə barədə rəsmi qərarı müharibə dövründə Müdafiə Nazirliyinin təklifi ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və ya Baş Naziri, sülh dövründə isə yerli fəlakət zamanı müvafiq rayonun İcra Hakimiyyəti Başçısı qəbul edir. 13. Təxliyə prosesinin idarəetmə orqanları, avtomobillərdə və piyada kolonnalarla köçürmənin taktikası Təxliyənin effektiv reallaşdırılması üçün obyektdə və inzibati vahidlərdə xüsusi müvəqqəti təşkilati orqanlar zənciri yaradılır: Köçürmə Komissiyaları (KK), Toplanış-Köçürmə Məntəqələri (TKM), Aralıq-Köçürmə Məntəqələri (AKM), Qəbul-Köçürmə Komissiyaları (QKK) və Qəbul-Köçürmə Məntəqələri (QKM). Əhalinin daşınması əsasən kombinəli üsulla (nəqliyyat və piyada axınların eyni vaxtda istifadəsi) icra olunur. 1. 2. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 9 / 35 Avtomobil kolonnaları ilə təxliyənin mühəndis normaları: Hər bir avtomobil kolonnası idarəetmənin asanlığı üçün ortalama 400-500 nəfər sərnişin üçün hesablanır və tərkibində 25-30 avtomobil (və ya avtobus) qruplaşdırılır. Normal yol şəraitində kolonnanın sabit hərəkət sürəti 25-30 km/saat, maşınlar arasındakı təhlükəsiz məsafə (distansiya) isə 25-50 metr təyin edilir. Dağlıq relyefdə, buzlu və ya dumanlı yollarda sürət məcburi olaraq 15-20 km/saat həddinə endirilir. Kolonnanın hər 3-4 saatlıq fasiləsiz hərəkətindən sonra yollarda kiçik dincəlmə (1 saatlıq), günün ikinci yarısında isə böyük istirahət (2 saatlıq - qidalanma və texniki baxış üçün) təşkil edilir. Kolonnada maşınların bir-birini ötməsi qəti qadağandır. Piyada kolonnaları ilə təxliyənin mühəndis normaları: Nəqliyyat çatışmadıqda piyada mütəşəkkil hərəkət təşkil olunur. Bir piyada kolonnası maksimal olaraq 500-1000 nəfərdən ibarət olur. Daxili nizam-intizam üçün kolonna öz daxilində 20-30 nəfərlik kiçik qruplara bölünür və hər qrupa rəhbər təyin edilir. Piyada qrupunun hərəkət sürəti 3-4 km/saat, gün ərzində ümumi piyada keçid məsafəsi isə 30-40 km ola bilər. Hər 1-1.5 saatlıq piyada yürüşdən sonra 15-20 dəqiqəlik kiçik fasilə verilir, insanların sayı yoxlanılır və tibbi baxış keçirilir. 14. Kollektiv mühafizə qurğuları (mühafizə qurğuları) və onların mühəndis-tikinti təsnifatı Mühafizə qurğuları — əhalini, işçi personalı və dövlət idarəetmə orqanlarını nüvə, kimyəvi, bioloji silahların ilkin və törəmə zədələyici amillərindən, habelə raket-artilleriya zərbələrindən, sənaye qəzaları zamanı yaranan toksiki maddələrdən və təbii fəlakətlərdən (qasırğa, uçqun) qorumaq üçün xüsusi mühəndis layihələri əsasında inşa edilən yeraltı və ya yerüstü hermetik kollektiv qorunma strukturlarıdır. Mühafizə qurğuları aşağıdakı mühəndis meyarlarına görə təsnif edilir: Təyinatına görə: Əhalinin mühafizəsi üçün nəzərdə tutulanlar; Dövlət və hərbi idarəetmə məntəqələri; Tibb müəssisələri və səhra xəstəxanaları üçün sığınacaqlar. Konstruktiv yerləşməsinə görə: Binaların zirzəmisində inşa edilən daxili sığınacaqlar (bina ilə birlikdə tikilmiş); Binalardan tam kənarda, açıq sahədə müstəqil qazılmış ayrıca tikilmiş sığınacaqlar. Tikilmə müddətinə görə: Sülh dövründə əvvəlcədən tikilib hazır saxlanılan fundamental qurğular; FH təhlükəsi yarandıqda dərhal xüsusi beton bloklardan və ya ağac materiallardan teztikilən qurğular. Tikinti materialına görə: Monolit polad-dəmir-beton; Daş, kərpic və ya yerli tikinti materiallarından (kubik) tikilmiş; Ağac və torpaq qarışıqlı sadə konstruksiyalar. Mühafizə xassələrinə görə (Əsas Mühəndis Bölgüsü): Sığınacaqlar (tam hermetik, yüksək dərəcəli qoruma); Radiasiya əleyhinə daldanacaqlar (RƏD); Sadə daldanacaqlar (yarıqlar, səngərlər). • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 10 / 35 15. Radiasiya əleyhinə daldanacaqlar (RƏD) və onların mühafizə əmsalının riyazi hesablanması Radiasiya əleyhinə daldanacaqlar (RƏD) — insanları ilk növbədə radioaktiv çirklənmə zamanı xarici qamma və beta şüalanmadan, radioaktiv tozun tənəffüs yollarına və dəriyə düşməsindən, nüvə partlayışının işıq şüalanmasından və qismən partlayışın zərbə dalğasından qorumaq üçün istifadə olunan, sığınacaqlara nisbətən sadə mühəndis qurğularıdır. RƏD-lərdə hava mübadiləsi (ventilyasiya) əksər hallarda təbii sorulma yolu ilə və ya sadə əl fanları (mexaniki vasitələrlə) həyata keçirilir. Qurğunun su təminatı mərkəzi xətlərdən asılı olmamaq üçün xüsusi hermetik çəlləklərdə, bir nəfər üçün gündəlik minimal norma 2 litr olmaqla qabaqcadan ehtiyat yığılır. Daxili işıqlandırma üçün akkumulyator batareyalarından və daşınan cib fonarlarından istifadə edilir. RƏD-in əsas keyfiyyət göstəricisi onun radioaktiv şüalanmanı neçə dəfə zəiflətməsini göstərən mühafizə əmsalı (K m ) kəmiyyətidir. Mühəndislikdə bu əmsal divarların və torpaq qatının qalınlığından asılı olaraq aşağıdakı üstlü funksiya formulu ilə hesablanır: K m = 2h / d y Bu düsturda: h — qurğunun örtük (mühafizə) qatının ümumi qalınlığı (santimetrlə); d y — həmin tikinti materialının qamma şüalarını yarımzəiflətmə qatının qalınlığıdır (santimetrlə). Məsələn, torpaq üçün yarımzəiflətmə qatı ortalama 14 sm, beton üçün isə 10 sm-ə bərabərdir. 16. Sadə daldanacaqların (yarıqlar, səngərlər) mühəndis parametrləri və sülh dövründə kollektiv mühafizə qurğularının iqtisadi istifadəsi Mühəndislik baxımından sığınacaq tikməyə vaxt olmadıqda əhalinin qorunması üçün sadə daldanacaqlar qazılır. Onlar iki növə bölünür: açıq yarıqlar və örtülü yarıqlar. Açıq sadə daldanacaqlarda yerləşən insanların nüvə partlayışının zərbə dalğasından zədələnmə ehtimalı açıq sahədəki insanlara nisbətən 1.5 - 2 dəfə, radiasiya şüalanmasından qorunması isə 2 - 3 dəfə yüksək olur. Əgər yarığın üstü taxta tirlər və torpaq qatı ilə örtülərsə (örtülü yarıq), işıq şüalanmasından tam qorunma təmin olunur, zərbə dalğasının təsiri isə 2.5 - 3 dəfə azaldılır. Örtülü yarığın standart mühəndis ölçüləri: Yarığın dərinliyi (hündürlüyü) 1.8 metr, eni aşağı hissədə 0.8 metr, yuxarı hissədə isə torpağın uçmaması üçün maili olaraq 1.1 - 1.2 metr təyin edilir. Konstruksiyada hər bir adamın oturması üçün 0.5 - 0.6 metr, uzanması üçün isə 1.5 - 1.8 metr uzunluq zonası hesablanır. Yarıqların partlayış təhlükəli sexlərin, yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin yaxınlığında və subasma ehtimalı olan çökəkliklərdə qazılması qəti qadağandır. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 11 / 35 Mühafizə qurğularının sülh dövründə iqtisadi istifadəsi: Dövlət vəsaitlərinin səmərəli istifadəsi üçün sığınacaqlar sülh dövründə dondurulmuş vəziyyətdə saxlanılmır. Onlar hermetikliyini və mühəndis sistemlərini pozmamaq şərtilə sülh vaxtı aşağıdakı iqtisadi-sosial məqsədlər üçün icarəyə verilə və ya istifadə oluna bilər: mədəni-məişət otaqları və kitabxanalar; yüngül minik avtomobilləri üçün yeraltı qarajlar; tədris emalatxanaları; yanmayan materiallar üçün dövri anbarlar; ticarət və mülki iaşə obyektləri (kafelər); idman və atıcılıq zalları. 17. Sığınacaqların daxili mühəndis strukturu, sahə normaları və süzücü-ventilyasiya sisteminin 3 iş rejimi Sığınacaq — mülki müdafiənin ən yüksək mühəndis qurğusu olub, əhalini nüvə partlayışının bütün zədələyici amillərindən, kütləvi kimyəvi qırğın maddələrindən, bioloji silahlar və sənaye yanğınlarının zəhərli qazlarından tam izolyasiya şəraitində qoruyan hermetik tikilidir. Tutumuna görə 3 qrupa bölünür: kiçik (600 nəfərə qədər), orta (600 - 2000 nəfər) və böyük (2000 nəfərdən çox). Sığınacaq daxili planlaşdırılmasına görə iki əsas blok otaqlardan ibarətdir: Əsas otaqlar: İnsanların yerləşdirilməsi üçün nəzərdə sığınma otaqları, idarəetmə qərargahı və tibb məntəqəsi. Yardımçı otaqlar: Süzücü-ventilyasiya otağı (SVO), dizel-elektrik stansiyası (DES), sanitar qovşaqları, artezian nasos otağı, qida anbarı, oksigen balonları otağı, giriş tambur-şlüzləri (hermetik keçid kameraları). Sığınma otaqlarında insanların yerləşməsi üçün 2 və ya 3 mərtəbəli taxtlar qoyulur. Aşağı mərtəbə oturmaq, yuxarılar uzanmaq üçündür. Mühəndis normalarına əsasən: 2 mərtəbəli taxtlar olan otaqlarda hər bir adama düşən minimal sahə 0.5 m2, 3 mərtəbəli taxtlarda isə 0.4 m2 təşkil edir. Sığınacağın bir sığınma zalının sahəsi 25 m2-dən, ümumi sahəsi 75 m2-dən, hər bir adama düşən daxili hava həcmi isə 1.5 m3-dən az olmamalıdır. İçməli su baklarında hər bir nəfər üçün gündəlik 3 litr su ehtiyatı yaradılır. Süzücü-ventilyasiya sisteminin (SVS) 3 spesifik mühəndis rejimi: I Rejim — Təmiz ventilyasiya rejimi: Xarici hava yalnız mexaniki süzgəclərdən (toz süzgəclərindən) keçirilir. Hava radioaktiv tozlardan və iri hissəciklərdən təmizlənir, lakin qaz halındakı kimyəvi maddələri tutmur. II Rejim — Süzücü-ventilyasiya rejimi: Xarici hava xüsusi kömür uducu süzgəclərdən (absorberlərdən) keçirilir. Hava bütün növ döyüş zəhərləyici maddələrindən (ZM), qəza-kimyəvi təhlükəli maddələrdən (QKTM) və bioloji aerozollardan tam təmizlənərək içəri vurulur. III Rejim — Tam təcrid olunma (Regenerasiya) rejimi: Sığınacağın xarici dünya ilə hava əlaqəsi tamamilə kəsilir (klapanlar bağlanır). Daxili hava daxildəki regenerativ patronlar (karbon qazını udub oksigen ayıran kimyəvi qurğular) və oksigen balonları vasitəsilə daxildə dövr etdirilir. Bu rejim obyektin ətrafında güclü sənaye yanğınları və ya kütləvi ammonyak/xlor sızması baş verdikdə tətbiq olunur. • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 12 / 35 18. Fərdi Mühafizə Vasitələrinin (FMV) elmi təsnifatı və tənəffüs üzvlərinin qorunma sistemləri Fərdi mühafizə vasitələri (FMV) — fəlakət və ya döyüş şəraitində hər bir insanın fərdi olaraq öz tənəffüs orqanlarını, üzünü, gözlərini, daxili sistemlərini və xarici dəri örtüyünü zərərli amillərin birbaşa təsirindən qorumaq üçün istifadə etdiyi xüsusi sənaye məmulatlarıdır. FMV texniki təyinatına görə dörd fundamental sinfə bölünür: Tənəffüs üzvlərinin fərdi mühafizə vasitələri: Bura havada olan zəhərli qazların ağciyərlərə keçməsinin qarşısını alan bütün növ əleyhqazlar (filtrli və təcridli), sənaye respiratorları, toz əleyhinə parça maskalar (PTM-1) və pambıqlı tənzif sarğılar aiddir. Həmçinin əleyhqazların mühafizə imkanlarını genişləndirən KDP, DPQ-1, DPQ-3 əlavə patronları və dəm qazından qoruyan hopkalit patronu (DP-1) bu qrupa daxildir. Gözlərin fərdi mühafizə vasitələri: İşıq şüalanmasından, kimyəvi buxarlardan qoruyan xüsusi hermetik eynəklər və maskalar. Dərinin fərdi mühafizə vasitələri: Dərini damcı-maye formalı ZM-lərdən, radioaktiv tullantılardan qoruyan xüsusi kostyumlar və plaşlar. Tibbi fərdi mühafizə vasitələri: Radiasiya və kimyəvi zəhərlənmələrin orqanizmdə fəsadlarını minimuma endirmək üçün istifadə olunan daxili profilaktika preparatları (Aİ-2 apteçkası, sarğı paketləri). 19. Süzücü və təcridedici əleyhqazların mühafizə mexanizmləri, kimyəvi regenerasiya prinsipləri və tənəffüs aparatları Tənəffüs orqanlarının mühafizəsinin əsasını təşkil edən əleyhqazlar öz daxili iş prinsiplərinə görə bir-birindən tamamilə fərqlənən iki böyük qrupa bölünür: Süzücü (Filtrli) əleyhqazlar: Bu əleyhqazlar insanı ətrafdakı havada olan zərərli maddələrdən havanı süzərək (təmizləyərək) qoruyur. Mühafizə mexanizmi iki prosesə əsaslanır: aerozol əleyhinə süzgəcdə tozların mexaniki tutulması və aktivləşdirilmiş kömür- katalizatorda zəhərli qazların kimyəvi udulması (absorbsiya). Süzücü əleyhqazların tətbiq edilməsi üçün ətraf mühitdəki havada oksigenin həcmcə miqdarı 17%-dən çox olmalıdır. MM-də böyüklər üçün QP-5, QP-7, QP-7V, uşaqlar üçün isə PDF-7, PDF-Ş əleyhqazlarından istifadə olunur. Yanğın zamanı birdəfəlik qorunma üçün isə süzgəcli özünüxilasedici başlıqlardan istifadə edilir. Təcridedici əleyhqazlar və tənəffüs aparatları: Bu cihazlar insanı ətraf mühitdən tamamilə təcrit edir. İnsan ətrafdakı zəhərli havadan nəfəs almır, cihazın daxilindəki qapalı sistemdə olan oksigenlə nəfəs alır. Havada oksigen tamamilə olmadıqda, karbon qazının və ya zəhərlərin konsentrasiyası hədsiz yüksək olduqda (məsələn, yeraltı şaxta qəzalarında) tətbiq olunurlar. Əsas nümayəndələri İP-4 (yalnız quruda istifadə edilir) və İP-5 (həm quruda, həm də su altında dalğıc aparatı kimi istifadə oluna bilir) təcridedici əleyhqazlarıdır, habelə peşəkar yanğınsöndürənlərin istifadə etdiyi AP-96M tənəffüs aparatıdır. 1. 2. 3. 4. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 13 / 35 İP-4 və İP-5 əleyhqazlarında nəfəs almaq üçün tələb olunan oksigen xüsusi regenerativ patronda gedən kimyəvi reaksiya hesabına alınır. İnsan nəfəs verərkən çıxan rütubət (su buxarları) və karbon qazı (CO2 ) patronda olan kalium superoksid (KO2 ) və ya natrium superoksid (NaO2 ) maddəsi ilə reaksiyaya girir və nəticədə təmiz oksigen (O2 ) qazı ayrılır. Bu kimyəvi dövriyyə sayəsində patrondan asılı olaraq 8 saata qədər qapalı nəfəs almaq mümkündür. KİP-8 aparatı isə sıxılmış oksigen balonu ilə işləyir. 20. Dərinin fərdi mühafizə vasitələri (DFMV) və onların materialşünaslıq xüsusiyyətləri Dərinin fərdi mühafizə vasitələri (DFMV) — insan bədəninin xarici dəri səthini, geyimlərini və ayaqqabılarını döyüş zəhərləyici maddələrinin damcılarından, radioaktiv çirklənmədən, bioloji aerozollardan və nüvə partlayışının saniyəlik yüksək temperaturundan qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. DFMV materialın növünə və iş prinsipinə görə iki qrupa ayrılır: Təcridedici (Hermetik) DFMV: Bu geyimlər tamamilə hava və maye keçirməyən, xüsusi rezinləşdirilmiş parçalardan hazırlanır. Xarici zəhərin dəriyə sızmasının qarşısını 100% alır. Əsas növləri: L-1 yüngül mühafizə kostyumu: Gödəkçə, şalvar (rezin çəkmələrlə birgə kəsilmiş), əlcəklər və başlıqdan ibarətdir. 3 fərqli ölçüdə istehsal olunur və kəşfiyyat dəstələri üçün idealdır. Ümumqoşun mühafizə komplekti (OZK): Mühafizə plaşı, mühafizə corabları (rezin altlıqlı) və qoruyucu əlcəklərdən ibarətdir. Plaş insanın boyuna uyğun olaraq 5 fərqli ölçüdə buraxılır. Mühafizə kombinezonu: Şalvar və gödəkçənin monolit birləşməsidir, rezin sapoqlar və şlemaltlığı ilə tətbiq olunur. Süzücü (Keçirici) DFMV: Bu geyimlər xarici görünüşcə adi formaya bənzəyir, parça əsaslıdır, lakin parça xüsusi kimyəvi hopdurucu maddələrlə emal edilmişdir. Hava keçirir (bədənin nəfəs almasına imkan verir), lakin zəhərli maddələrin buxarlarını parçanın daxilindəki kimyəvi təbəqədə neytrallaşdırır. Əsas nümayəndəsi ZFO-58 süzücü mühafizə paltarı və OKZK komplektidir. 21. Tibbi fərdi mühafizə vasitələri: radioprotektorlar, antidotlar və Aİ-2 fərdi apteçkasının daxili yuvalarının mühəndis-tibbi analizi Tibbi fərdi mühafizə vasitələri ionlaşdırıcı şüalanmanın, kimyəvi ZM-lərin və bioloji yoluxucu xəstəliklərin insan orqanizmində törədəcəyi dağıdıcı təsirlərin qarşısını ilkin mərhələdə almaq üçün istifadə olunan xüsusi dərman preparatları və sarğı materiallarıdır. Tabel üzrə bu vasitələrə Aİ-2 fərdi apteçkası, fərdi sarğı paketi və İPP-8, İPP-10 kimya əleyhinə fərdi paketlər aiddir. Radioprotektorlar — radiasiya təhlükəsi olan zonalara daxil olmazdan əvvəl qəbul edilən, orqanizmin hüceyrə səviyyəsində ionlaşdırıcı şüalara qarşı daxili müqavimətini artıran və şüa xəstəliyinin ağırlıq dərəcəsini azaldan xüsusi kimyəvi preparatlardır (məsələn: sistamin, meksamin, indralin). Kükürd tərkibli radioprotektorlar şüalanmadan 30-45 dəqiqə əvvəl qəbul edildikdə effektiv qoruma təmin edir. • ◦ ◦ ◦ • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 14 / 35 Antidotlar — orqanizmə tənəffüs və ya dəri vasitəsilə daxil olmuş döyüş zəhərləyici maddələrini (məsələn, zarin, iprit) daxildə kimyəvi reaksiyaya girərək neytrallaşdıran və ya daxili fermentlərin fəaliyyətini bərpa edən xüsusi zəhər əleyhinə dərmanlardır (məsələn: atropin, taren, afin). Aİ-2 Fərdi Apteçkasının daxili yuvalarının strukturu: Apteçka xüsusi narıncı rəngli plastmas qutudan ibarətdir və daxilində müəyyən edilmiş ardıcıllıqla 7 ədəd yuva yerləşir: 1-ci yuva: İçərisində güclü ağrıkəsici dərman (1 ml 2%-li promedol məhlulu) olan şprits-tyubik yerləşir. Ağır sümük sınmalarında, bədənin travmatik şok vəziyyətlərində və ağır yanıqlarda ağrı şokundan ölümün qarşısını almaq üçün dərhal əzələ daxilinə vurulur. Sülh dövründə apteçkada saxlanılmır, ayrıca qorunur. 2-ci yuva: Qırmızı rəngli dairəvi penalda yerləşən taren həbləridir (6 ədəd). Əsəb-iflic təsirli zəhərləyici maddələrə (zarin, zoman, V-qazlar) qarşı ən effektiv daxili antidotdur. Təhlükə anında dərhal 1 həb udulur, təsir müddəti 5-6 saatdır. 3-cü yuva: Rəngsiz penalda yerləşən bakteriya əleyhinə 2 No-li vəsaitdir (sulfadimetoksin həbləri). Radiasiya şüalanması nəticəsində orqanizmin immun sistemi çökdükdə baş verən kütləvi mədə-bağırsaq infeksiyalarının qarşısını almaq üçün birinci gün birdəfəyə 7 həb qəbul edilir. 4-cü yuva: İki ədəd çəhrayı rəngli səkkizüzlü penalda yerləşən çistamin həbləridir (Radiasiya əleyhinə 1 No-li vəsait - RS-1). Radiasiya zonasında şüalanma gözlənildikdə zonaya girməmişdən əvvəl birdəfəyə 6 həb udulur. Təsir müddəti 4-5 saatdır. 5-ci yuva: İki ədəd dördtərəfli rəngsiz penalda yerləşən xlortetrasiklin həbləridir (Bakteriya əleyhinə 1 No-li vəsait). Bioloji və ya bakterioloji silah tətbiq edildikdə geniş spektrli təbii antibiotik kimi birinci xəbərdarlıqda dərhal 5 həb, 6 saatdan sonra isə növbəti 5 həb qəbul edilir. 6-cı yuva: Ağ rəngli dördtərəfli penalda yerləşən kalium-yodid (stabil yod) həbləridir. AES qəzaları zamanı radioaktiv yod-131 izotopunun qalxanvari vəz tərəfindən udulmasının qarşısını almaq üçün daxili vəzi stabil yodla əvvəlcədən doyuzdurmaq məqsədilə qəbul edilir. 7-ci yuva: Mavi rəngli penalda yerləşən etaperazin həbləridir (qusma əleyhinə vəsait). Radiasiya şüalanmasının ilkin reaksiyası olan və ya kəllə-beyin travmalarından yaranan güclü ürəkbulanma və qusmanı dayandırmaq üçündür (hər 3-4 saatdan bir 1 həb). 22. Fövqəladə hallarda əhalinin mühafizəsinin 18 fundamental idarəetmə prinsipi Əhalinin həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün MM idarəetməsində 18 qanunauyğun prinsip əsas götürülür: İnsan və cəmiyyətin təhlükəsizliyinin prioritetliyi prinsipi: Vətəndaşların can təhlükəsizliyi hər bir iqtisadi və ya hərbi maraqdan üstün tutulur. Kütləvilik prinsipi: Mühafizə tədbirləri statusundan asılı olmayaraq ölkədəki bütün insanları əhatə edir. • • • • • • • 1. 2. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 15 / 35 Preventivlik prinsipi: Mühafizə işləri fəlakətdən sonra deyil, fəlakətdən əvvəl planlaşdırılır. Artıq preventivlik prinsipi: Təhlükəsizlik əmsalını artırmaq üçün normadan artıq ehtiyat fondlar yaradılır. Dərhal xəbərdarlıq və məlumatlandırma prinsipi: Əhaliyə operativ rəsmi məlumat ötürülür. Daimi rəhbərlik prinsipi: MM qərargahları fasiləsiz rejimdə idarə olunur. Fərqli (diferensial) yanaşma prinsipi: hər bir coğrafi zonanın öz fəlakət riskinə uyğun plan hazırlanır. Qarşılıqlı əlaqə prinsipi: Hərbi və mülki qüvvələrin vahid koordinasiyası qurulur. "Məqsədyönlü və kifayətdir" prinsipi: Resurslardan israfçılıq etmədən, rasional və səmərəli istifadə. Kompleks yanaşma prinsipi: Texnogen, təbii və hərbi təhlükələr eyni vaxtda nəzərə alınır. Obyektlərin, bina və qurğuların dayanıqlığı prinsipi: Mexaniki strukturların davamlılığının təmini. Zəif elementlərin tətbiqi prinsipi: Mühəndislikdə böyük partlayışların qarşısını almaq üçün qoruyucu avtomatik klapanlar və qoruyucular quraşdırılır. Homosferin və noksosferin ayrılması prinsipi: İnsanların yaşayış zonası (homosfer) ilə təhlükə potensiallı sənaye zonası (noksosfer) coğrafi olaraq bir-birindən tam təcrid edilir. Müstəqillik prinsipi: Hər bir müəssisə və yerli orqan ilk 24 saat ərzində mərkəzdən kömək gələnə qədər öz daxili qüvvələri ilə müdafiə olunmağı bacarmalıdır. Ekoloji dayanıqlıq prinsipi: Fəlakətlərin ləğvi zamanı təbiətə və ətraf mühitə minimal ziyan vurulması standartı. Texniki vasitələrin tətbiqi prinsipi: İnsan tələfatını azaltmaq üçün təhlükəli zonalara robot texnikası və mexanizmlər yeridilir. Normalaşdırma prinsipi: Təhlükəsizlik meyarları qanunla təsdiq edilmiş dövlət normativlərinə (məsələn, buraxıla bilən radiasiya dozaları) əsaslanır. Operativlik prinsipi: Xilasetmə işlərində saniyələrin idarə edilməsi, vaxt itkisinin minimuma endirilməsi. 23. Mülki müdafiənin vahid xəbərdarlıq siqnalları və müxtəlif şəraitlərdə əhalinin fəaliyyət taktikası Fövqəladə hallarda əhalinin vaxtında xəbərdar edilməsi məqsədilə dövlət səviyyəsində rəsmi olaraq 5 vahid MM siqnalı təsdiq edilmişdir: «Hamının diqqətinə» siqnalı: Bu siqnal əhalinin diqqətini cəlb etmək üçün bütün digər siqnallardan əvvəl verilir. Şəhərdəki bütün elektrik sirenləri, zavod fitləri və avtomobil səsləri fasiləsiz olaraq 3-5 dəqiqə ərzində kəsik-kəsik səsləndirilir. Əhalinin fəaliyyəti: Bu səsi eşitdikdə dərhal evdə və ya iş yerində olan radio, televiziya cihazları işə salınmalı, rəsmi dövlət kanalının (məsələn, AzTV) fövqəladə məlumatı dinlənilməlidir. «Hava həyacanı» siqnalı: Düşmənin hava hücumu (təyyarə, raket, PUA) birbaşa şəhərə yaxınlaşdıqda verilir. Radioda rəsmi olaraq: «Diqqət! Diqqət! Danışır mülki müdafiə qərargahı! Vətəndaşlar! Hava həyacanı!» elanı verilir. Əhalinin fəaliyyəti: Evdə olan vətəndaş dərhal qazı, işığı, qızdırıcı cihazları söndürməli, sənədlərini, 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 1. 2. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 16 / 35 ilkin tibbi apteçkasını, su və 2 günlük qida ehtiyatını götürərək binanı təcili tərk etməli və ən yaxın sığınacağa (zirzəmiyə, metroya) getməlidir. «Hava həyacanı qurtardı» siqnalı: Hava hücumu təhlükəsi tamamilə sovuşduqdan sonra hərbi qərargahların əmri ilə komendant tərəfindən elan edilir. Əhali mühafizə qurğularını tərk edərək normal həyatına və iş yerlərinə qayıdır. «Radiasiya təhlükəsi» siqnalı: obyektdə radioaktiv sızma baş verdikdə və ya radioaktiv bulud əraziyə daxil olduqda verilir. Əhalinin fəaliyyəti: Vətəndaş dərhal respiratoru (yoxdursa QP-7 əleyhqazını və ya nəm pambıqlı tənzif sarğını) geyinməli, bədənini tam örtən sıx geyim və əlcəklərdən istifadə etməlidir. Əgər yaxınlıqda mühəndis sığınacağı yoxdursa, dərhal evin daxili kipləşdirilməlidir: pəncərə və qapılar tam bağlanmalı, çat yerlərinə nəm bezlər vurulmalı, deşik və bacalar bağlanmalıdır. «Kimyəvi həyacan» siqnalı: Kimyəvi zəhərləyici maddələr (Zarin, İprit) tətbiq edildikdə və ya sənaye obyektindən xlor/ammonyak sızdıqda verilir. Əhalinin fəaliyyəti: Dərhal əleyhqaz tam geynilir, OZK və ya L-1 kostyumu (yoxdursa rezin plaş və çəkmələr) geyinilir və təcili şəkildə zəhərlənmə zonası tərk edilir. Əgər hərəkət istiqaməti göstərilməyibsə, zəhərli buluddan qorunmaq üçün mütləq küləyin istiqamətinə perpendikulyar (çarpaz) istiqamətdə qaçmaq lazımdır. 24. Əhalinin maarifləndirilməsinin kateqorial strukturu və MM dəstələrinin psixoloji- mənəvi hazırlığı Əhalinin maarifləndirilməsinin effektivliyi üçün müəssisə personalı dörd funksional kateqoriyaya bölünərək xüsusi proqramlarla təlim keçirlər: MM-in rəhbər heyəti: obyektdə qərar qəbul edən rəhbər şəxslər (rektorlar, zavod direktorları, baş mühəndislər). Onlar MM kurslarında xüsusi olaraq böhran idarəçiliyi, qüvvələrin idarə edilməsi prinsiplərini öyrənirlər. MM dəstələrinin şəxsi heyəti: Hərbiləşdirilməmiş dəstələrin üzvləri. Onlar hər il ümumi (nəzəri) və xüsusi (taktiki-sahə dərsləri) hazırlıq keçirlər. Fəhlə və qulluqçular: Müəssisədə çalışan sıravi işçilər. Onlar FMV-dən istifadəni və özünəkömək qaydalarını mənimsəyirlər. Əhalinin işləməyən hissəsi: Təqaüdçülər və işsiz vətəndaşlar. Maarifləndirmə MİS-lər və media vasitəsilə aparılır. MM-də keçirilən təlimlər miqyasına görə dörd qrupa ayrılır: taktiki-xüsusi təlimlər (dəstələr üçün), komandir- qərargah təlimləri (rəhbərlik üçün), obyekt təlimləri və kompleks təlimlər (bütün zavod və ya universitet miqyasında). Şəxsi heyətin psixoloji hazırlığı: Fəlakət anında yaranan kütləvi qorxu, vahimə (panika) və mənfi emosiyaların qarşısını almaq üçün xilasedicilər psixoloji sabitlik testlərindən keçirlər. Psixoloji hazırlıq üç səviyyədə qurulur: Ümumi (müasir silahların real dağıdıcı mənzərəsi ilə tanışlıq), Xüsusi (spesifik şəraitlərdə - məsələn, tam qaranlıq 3. 4. 5. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 17 / 35 və ya tüstülü yeraltı keçidlərdə fəaliyyət vərdişləri) və Məqsədli (konkret çətin tapşırıqdan qabaq edilən psixoloji motivasiya). 25. DP-22V və İD-1 fərdi dozimetrik komplektlərinin mühəndis quruluşu, yüklənmə metodikası və istismar qaydaları Radiasiya zonalarında fəaliyyət göstərən şəxsi heyətin aldığı ümumi radiasiya dozasını qeyd etmək üçün fərdi dozimetrlərdən istifadə olunur: DP-22V fərdi dozimetrlər komplekti: Bu komplekt insanların qamma şüalanmasının ekspozisiya dozasını ölçmək üçündür. Komplektin tərkibinə 50 ədəd cib qələminə bənzəyən DKP-50A dozimetri, bir ədəd ZD-5 yükləmə quruluşu və futlyar daxildir. Dozimetrin ölçmə həddi 2 - 50 Rentgen (R) arasındadır. Cihazın daxilində kiçik ionlaşma kamerası, kondensator və mikroskop okulyarı qarşısında yerləşən metal şkala var. Dozimetrin yüklənmə taktikası: Dozimetrin tozdan qoruyan alt qapağı açılır. ZD-5 yükləmə quruluşunun yuvasına yerləşdirilir və aşağı sıxılır. Bu zaman cihazın daxili kondensatoruna gərginlik verilir. İşıqlı okulyardan içəri baxaraq, ZD-5 cihazının tənzimləmə qolunu yavaş-yavaş fırlatmaqla şkaladakı vizual metal tel dəqiqliklə "0" (sıfır) xəttinin üzərinə gətirilir. Bundan sonra dozimetr cibə bərkidilir. İş bitdikdən sonra okulyardan işığa tutulub baxılır, telin sürüşdüyü rəqəm (məsələn, 15 R) şəxsin aldığı doza kimi rəsmi jurnala qeyd olunur. İD-1 fərdi dozimetr komplekti: Bu komplekt insan orqanizmi üçün daha təhlükəli olan qamma-neytron şüalanma dozasını ölçmək üçündür. Komplektə 10 ədəd dozimetr və pyezoelementlə işləyən (batareya tələb etməyən) ZD-6 yükləmə quruluşu daxildir. Ölçmə diapazonu 20 - 500 rad arasındadır. Yüklənməsi pyezoelektrik gərginlik yaradan ZD-6 qolunu fırlatmaqla sıfırlanır. Cihazın daxili izolasiyası yüksək olduğundan gündəlik öz-özünə boşalma itkisi maksimal 1 vahid təşkil edir. Dəqiq ölçü üçün oxuma zamanı dozimetr tam vertikal vəziyyətdə tutulmalıdır. 26. Doza gücü ölçücüsü DP-5V (Dozimetr) cihazının fiziki iş prinsipi və 6 yarımdiapazon cədvəli Doza gücü ölçücüsü DP-5V — ərazinin, binaların və müxtəlif obyektlərin qamma şüalanmasının ekspozisiya doza gücünü (radiasiya fonunu) ölçmək, habelə obyektlərin səthində beta-hissəciklərlə çirklənməni aşkar etmək üçün istifadə olunan əsas laborator və sahə cihazıdır. Cihazın ümumi ölçmə diapazonu 0.05 mr/saat-dan 200 r/saat-a qədərdir. Fiziki iş prinsipi: Cihazın detektirləmə blokunun (zondu) daxilində xüsusi qazboşaldıcı sayğaclar (Heyger-Müller sayğacları) yerləşir. Qamma kvantları və ya beta hissəcikləri bu sayğacın daxilinə daxil olduqda daxildəki qazı ionlaşdırır və qısa müddətli elektrik cərəyanı impulsları yaradır. Bu impulslar kabel vasitəsilə əsas pultun gücləndirici-normallaşdırıcı konturuna ötürülür. İnteqral sxem bu impulsların cərəyan intensivliyini ortalaşdırır. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 18 / 35 Ortalaşdırılmış cərəyanın gücü radiasiyanın intensivliyinə düz mütənasibdir və pultun üzərindəki mikroampermetrin əqrəbini hərəkətə gətirir. Həmçinin TQ-7M baş telefonunda kəsik-kəsik səs siqnalları (çıqqıltılar) eşidilir. DP-5V cihazının 6 mühəndis yarımdiapazon cədvəli: Yarım- diapazon Çeviricinin qolunun vəziyyəti Ölçü götürülən vizual şkala Ölçü vahidi Faktiki ölçmə hədləri 1 200 0 - 200 (alt şkala) r/saat 5 — 200 r/saat 2 x1000 0 - 5 (üst şkala) mr/saat 500 — 5000 mr/ saat 3 x100 0 - 5 (üst şkala) mr/saat 50 — 500 mr/saat 4 x10 0 - 5 (üst şkala) mr/saat 5 — 50 mr/saat 5 x1 0 - 5 (üst şkala) mr/saat 0.5 — 5 mr/saat 6 x0.1 0 - 5 (üst şkala) mr/saat 0.05 — 0.5 mr/saat 27. Qoşun kimyəvi kəşfiyyat cihazı (VPXR) və indikator borucuqlarının kimyəvi analiz prinsipləri Qoşun kimyəvi kəşfiyyat cihazı (VPXR) — havada, yer səthində, torpaqda, hərbi texnikanın və geyimlərin üzərində olan döyüş zəhərləyici maddələrini (əsəb-iflic, boğucu, ümumzəhərli və dəridə yaraaçan) təyin etmək üçün istifadə olunan daşınan sahə cihazıdır. Çəkisi 2.3 kq-dır. Kimyəvi iş prinsipi: Cihazın işi kolorimetrik analiz metoduna əsaslanır. Zəhərin növünü təyin etmək üçün cihazın dəstində yerləşən hermetik şüşə indikator borucuqlarından istifadə olunur. Hər bir borucuğun daxilində xüsusi kimyəvi reagentlər hopdurulmuş bərk doldurucu (silikagel) var. Əl nasosu vasitəsilə borucuğun daxilindən zəhərlənmiş hava çəkildikdə, havada olan zəhərli maddə daxildəki reagentlə kimyəvi reaksiyaya girir və borucuğun daxili doldurucusunun rəngi dəyişir. Rəngin dəyişmə dərəcəsi və sürətinə görə borucuğun gövdəsindəki rəngli etalon halqaları ilə müqayisə aparılır və zəhərin konsentrasiyası təyin edilir. İndikator borucuqları üzərindəki rəngli etalon halqalarına görə 3 qrupa ayrılır: Qırmızı halqa və qırmızı nöqtəsi olan borucuqlar: Əsəb-iflic təsirli ZM-ləri (zarin, zoman, V-qazlar) təyin etmək üçündür. Üç dərəcəli yaşıl halqası olan borucuqlar: Boğucu (fosgen) və ümumzəhərli (sianid turşusu) ZM-ləri təyin edir. Bir dərəcəli sarı halqası olan borucuqlar: Dəridə yaraaçan təsirli iprit maddəsini aşkar etmək üçündür. • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 19 / 35 28. Zəlzələlərin seysmik genezisi, ocaq parametrləri və MSK-64, Rixter, EMS-98 şkalalarının mühəndis fərqləri Zəlzələ — yer qabığında və ya üst mantiyada (litosferada) daxili tektonik qüvvələrin təsiri ilə uzun müddət ərzində yığılmış gərginlik və potensial enerjinin süxurların qırılması nəticəsində qəflətən sərbəst səs və seysmik dalğalar şəklində ayrılması ilə müşahidə olunan dinamik təbiət hadisəsidir. Yaranma səbəbinə görə təbii (tektonik, vulkanik) və antropogen (insan fəaliyyəti, yeraltı nüvə partlayışları, böyük su ambarlarının basqısı) növlərə ayrılır. Ocaq parametrləri: Süxurların birbaşa qırıldığı və ilkin elastik titrəyişlərin yarandığı yeraltı litosfera həcminə zəlzələ ocağı (hipomərkəz) deyilir. Hipomərkəzin yer səthinə olan ən qısa şaquli proyeksiyasına carries zəlzələnin epimərkəzi deyilir. Dərinliyinə görə zəlzələlər səthi (60 km-ə qədər), aralıq (60 - 300 km) və dərin fokuslu (300 km-dən çox) olur. Şkalaların mühəndis fərqləri: Seysmologiyada zəlzələni qiymətləndirmək üçün bir-birindən tamamilə fərqlənən iki əsas anlayış var: Maqnitude və İntensivlik. Rixter Şkalası (Maqnitude): 1935-ci ildə Çarlz Rixter tərəfindən təklif edilmişdir. Zəlzələ ocağından ayrılan ümumi enerjinin miqdarını ölçür. Logarifmik şkaladır. Maqnitudanın (M) 1 vahid artması seysmik dalğaların amplitudunun 10 dəfə, ayrılan daxili enerjinin isə 32 dəfə artması deməkdir. Maksimal həddi yoxdur, lakin təbiətdə süxurların dözümlülüyünə görə maksimal 9.5 maqnitude qeydə alınıb. MSK-64 Şkalası (İntensivlik): 12 ballıq şkaladır. Azərbaycan və Rusiyada istifadə olunur. Enerjini deyil, zəlzələnin yer səthində binalara, insanlara və relyefə vurduğu vizual dağıntı dərəcəsini ölçür. Eyni maqnitudalı zəlzələ ocaq dərindirsə yer səthində zəif bal (məsələn, 5 bal), ocaq səthə yaxındırsa güclü bal (10-11 bal) yaradır. EMS-98 Şkalası: Avropada tətbiq olunur, binaların konstruktiv növlərini nəzərə alaraq bal təyin edir. JMA (Shindo) Şkalası: Yaponiyada istifadə olunan 7 ballıq intensivlik sistemidir. 29. Təbiət yanğınları: meşə yanğınlarının fiziki şərtləri, zədələyici amilləri və aşağı, yuxarı, torpaq növləri Meşə yanğını — meşə ekosistemində və ya bitki örtüyü olan sahələrdə alovun insan tərəfindən idarə olunmayan, kortəbii və xaotik şəkildə yayılması prosesidir. Statistikaya görə meşə yanğınlarının 90%-i insan amili (səhlənkarlıq, tonqal), 2%-i isə ildırım çaxmasından yaranır. Yanğının baş verməsi üçün mühəndislikdə "Yanğın üçbucağı" (alov mənbəyi, yanar material - quru ot/ağac, və oksigenli əlverişli hava şəraiti) şərtləri ödənilməlidir. Ardıcıl olaraq 15-18 gün yağış yağmadıqda meşə tam yanma vəziyyətinə gəlir. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 20 / 35 Yanma xarakterinə görə meşə yanğınlarının növləri: Aşağı (Yeryanı) yanğınlar: Alov yalnız yer səthi ilə hərəkət edir. Meşənin altındakı quru otlar, tökülmüş yarpaqlar, kollar və ağacların yerüstü kökləri yanır. Yayılma sürəti kiçikdir (0.5 - 3 m/dəq), alovun hündürlüyü 1-2 metr olur. Meşəyə ziyan vurur, lakin ağacların gövdəsi qorunur. Yuxarı (Tac) yanğınları: Ən təhlükəli yanğın növüdür. Alov küləyin təsiri ilə ağacların tac hissəsi (budaqları və yarpaqları) ilə böyük sürətlə yayılır. Yayılma sürəti güclü küləkdə 100 - 500 m/dəq (və ya 5-25 km/saat) həddinə çatır. Bu zaman yanğından qaçmaq demək olar ki, qeyri-mümkündür. Yüksək istilik şüalanması yaradır. Torpaq (Yeraltı və ya Torf) yanğınları: Havanın birbaşa daxil olmadığı, torpağın altındakı torf qatlarının yanmasıdır. Alov vizual görünmür, daxildən tüstüləyərək günlərlə, həftələrlə közərir. Yayılma sürəti çox ləngdir (gündə bir neçə metr). Təhlükəsi ondan ibarətdir ki, torpağın altında böyük boşluqlar yaradır və xilasedicilər və ya texnika hərəkət edərkən torpağın altına düşə bilər. Meşə yanğınlarının əsas zədələyici amilləri: birbaşa alov, yüksək temperatur dalğası, dəm qazı ( CO) konsentrasiyasının artması və görmə məsafəsini sıfıra endirən intensiv tüstülənmədir. 30. Sel, sunami və subasma hadisələrinin hidrodinamiki təhlilləri və regional təhlükə zonaları Su mənşəlli fövqəladə hallar böyük kinetik enerjiyə malik dağıdıcı fəlakətlərdir: Sel hadisəsi: Dağ çaylarında intensiv leysan yağışları və ya buzlaqların qəflətən əriməsi nəticəsində yaranan, tərkibində yüksək konsentrasiyada qum, gil, qırıntı süxurlar, çınqıl və diametri 3-4 metrə çatan iri daşlar olan yüksək sıxlıqlı və qısamüddətli daşqın axınıdır. Sel kütləsinin həcm çəkisi 1.08 - 2.3 t/m3 arasında dəyişir (yəni adi sudan iki dəfə ağırdır). Sel axınının hündürlüyü 10-20 metrə, sürəti 2.5 - 4.0 m/san (bəzən 10 m/san) həddinə çatır. Böyük hidravlik zərbə gücü ilə körpüləri və binaları təməlindən qoparır. Azərbaycanda Şəki, Zaqatala, Naxçıvan bölgələrində 120 yaşayış məntəqəsi sel təhlükəsi altındadır. Sunami hadisəsi: Okean və dəniz dibində baş verən güclü tektonik zəlzələlər (M ≥ 6.5), vulkan püskürmələri və ya yeraltı sürüşmələr nəticəsində su kütləsinin şaquli yerdəyişməsindən yaranan uzunmüddətli seysmik dəniz dalğalarıdır. Açıq okeanda sunami dalğasının uzunluğu 100 - 160 km, hündürlüyü isə cəmi 30 - 60 sm olur və gəmilər tərəfindən hiss edilmir. Lakin dalğa sahilə yaxınlaşdıqda suyun dərinliyi azaldığı üçün dalğanın sürəti (800 km/saat-dan 50 km/ saat-a) azalır, lakin arxadan gələn su kütləsinin sıxışdırması ilə dalğanın hündürlüyü 30 - 50 metrə qədər dikəlir və sahil infrastrukturunu tamamilə yuyub aparır. Gücü 5 ballıq sistemlə ölçülür. 1. 2. 3. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 21 / 35 Subasma: Çayların daşması, bəndlərin və hidrotexniki qurğuların dağılması (hidrodinamiki qəza) nəticəsində qurunun geniş sahələrinin müvəqqəti su altında qalmasıdır. Azərbaycanda əsasən Kür və Araz çaylarının aşağı axınlarında, habelə Xəzər dənizinin səviyyəsinin dövri dəyişməsində müşahidə olunur. 31. Sürüşmə və qar axınlarının (Uçqun) geomexaniki xüsusiyyətləri Yamacların dayanıqlığının pozulması mühəndislikdə ciddi geoloji risklər yaradır: Sürüşmə hadisəsi: Yamac süxurlarının və torpaq qatlarının ağırlıq qüvvəsinin təsiri, yeraltı suların sürtünməni azaltması (süxurların islanması) və ya seysmik təkanlar nəticəsində yamac boyunca aşağıya doğru sürüşərək yer dəyişməsidir. Sürüşmə mailliyi 19° olan bütün yamaclarda, rütubətli gilli torpaqlarda isə hətta 5-7° maillikdə belə baş verə bilər. Sürüşmələr hərəkət sürətinə görə həddindən artıq sürətli (fəlakətli) növündən başlayaraq, ildə bir neçə santimetr hərəkət edən çox ləng növlərinə qədər təsnif olunur. Bakının Bayıl və Əhmədli yamacları aktiv sürüşmə zonalarıdır. Qar axını (Qar uçqunu): Dağ yamaclarında yığılmış böyük qar kütləsinin daxili ilişmə qüvvəsini itirərək ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə böyük sürətlə aşağıya doğru yuvarlanmasıdır. Optimal şərt yamacın 30-40° maillikdə olmasıdır. Qar axınları strukturuna görə iki növə bölünür: Quru qar axını (qışda, təzə yağmış toz qardan yaranır, sürəti 80 - 100 m/san-yə çatır, önündə güclü hava zərbə dalğası formalaşdırır) və Yaş qar axını (yazda, qarın əriməsi zamanı ağır və sulu qardan yaranır, sürəti 10 - 20 m/san olur). Qar uçqununun 1 m2 sahəyə vurduğu zərbə gücü 50 tona çatır ki, bu da mühəndis tikililərini dərhal dağıdır. 32. Qasırğa və burağanların (Tornado) aerodinamik xarakteristikaları, Bofort, Saffir- Simpson və Fujita şkalaları Atmosferdə təzyiqlər fərqindən yaranan yüksək sürətli hava hərəkətləri böyük dağıdıcı potensiala malikdir: Qasırğa (Tayfun, Siklon): Mərkəzində kəskin aşağı təzyiq sahəsi (siklon gözü) olan, fırlanma sürəti Bofort şkalası üzrə 12 bala bərabər və ya 32.7 m/san (117.7 km/saat)-dan çox olan uzunmüddətli dağıdıcı küləklər sistemidir. Küləyin gücünü vizual qiymətləndirmək üçün 12 ballıq Bofort şkalasından, qasırğaların dağıdıcı potensialını sürətinə görə təsnif etmək üçün isə 5 kateqoriyalı Saffir-Simpson şkalasından istifadə olunur (5-ci kateqoriya küləyin sürətinin ≥ 70 m/san olduğu ən dəhşətli dağıdıcı qasırğadır). Sürəti 20.8 - 32.6 m/san olan küləklər isə fırtına adlanır. Burağan (Tornado, Smerç): Güclü topa-yağış buludlarından yer səthinə doğru uzanan, daxilində hava kütlələrinin nəhəng sürətlə fırlandığı şaquli və ya maili hava sütunudur (vorteks). Burağanın hündürlüyü 4-5 km-ə, daxilində fırlanan küləyin sürəti isə Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 22 / 35 ağlasığmaz həddə — 300 - 400 km/saat-a (bəzən 1000 km/saat-a) çatır. Daxilində təzyiq kəskin aşağı olduğu üçün güclü sorucu nasos kimi hərəkət edir, evləri, avtomobilləri, insanları daxilinə soraraq havaya qaldırır. Burağanların gücü Fujita Şkalası (F0 - F5) ilə ölçülür. F5 kateqoriyası ən ağır, hər şeyi yer üzündən silən burağan növüdür. 33. Nüvə partlayışlarının oxşarlıq qanunu və yerin radioaktiv çirklənməsinin 4 mühəndis zonası Nüvə partlayışının zərbə dalğasının müxtəlif məsafələrdə mühəndis parametrlərini hesablamaq üçün Oxşarlıq Qanunundan istifadə olunur. Bu qanuna görə, gücləri q 1 və q 2 olan iki fərqli nüvə partlayışı zamanı, eyni izafi təzyiq dəyəri partlayış güclərinin nisbətinin kub kökü ilə mütənasib olan məsafələrdə müşahidə olunur: R1 / R2 = 3√(q1 / q2 ) Zərbə dalğasının ön cəbhəsində yaranan izafi təzyiqdən (ΔPf ) asılı olaraq havanın irəli hərəkət sürətinin yaratdığı dinamik təzyiqə sürət təzyiqi (ΔP s ) deyilir və kPa ilə aşağıdakı empirik formula əsasən hesablanır: ΔP s = 2.5 • ΔPf 2 / (ΔPf + 720) Yerin radioaktiv zəhərlənməsinin 4 mühəndis zonası: Nüvə partlayışı zamanı qalxan buluddan tökülən radioaktiv maddələr küləyin istiqamətində yerdə ellipsvari çirklənmə izi qoyur. Bu iz radiasiya səviyyəsinə görə 4 mühəndis zonasına bölünür: A Zonası — Mülayim zəhərlənmə zonası: İzin daxili sərhəddində partlayışdan 1 saat sonra radiasiya səviyyəsi P 1 = 8 R/saat, tam parçalanma dövründə əhalinin alacağı cəmi doza 40 Rentgendir. B Zonası — Güclü zəhərlənmə zonası: Sərhəddə P 1 = 80 R/saat, cəmi doza 400 R təşkil edir. V Zonası — Təhlükəli zəhərlənmə zonası: Sərhəddə P 1 = 240 R/saat, cəmi doza 1200 R olur. Q Zonası — Çox təhlükəli zəhərlənmə zonası: Daxildə radiasiya səviyyəsi P 1 ≥ 800 R/saat-dır, cəmi doza 4000 R-ə çatır. Bu zonada qorunmasız qalmaq anında ölümdür. Radiasiya səviyyəsinin vaxt keçdikcə azalması funksiyası ("7-10 qanunu"): P t = P0 • (t / t0 ) -1.2 formulu ilə hesablanır. 34. Nüvə zədələnmə ocağının mühəndis strukturu və dağıntı dərəcələrinin 4 zonası Nüvə zədələnmə ocağı (NZO) — nüvə partlayışının birbaşa təsirindən insanların kütləvi məhv olduğu, binaların dağıldığı, kommunikasiya şəbəkələrinin kəsildiyi və ərazinin radioaktiv maddələrlə çirkləndiyi sahədir. NZO-nun xarici sərhədi kimi hava dalğasının izafi təzyiqinin 0.1 kq/sm2 (10 kPa) olduğu xətt qəbul edilir. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 23 / 35 Dağıntıların xarakterinə görə NZO həndəsi olaraq 4 mühəndis zonasına bölünür: Tam dağılma zonası: İzafi təzyiqin ΔPf ≥ 0.5 kq/sm2 (50 kPa) olduğu mərkəzi zonadır. Bütün yerüstü binalar, fabriklər tamamilə və bünövrəsinə qədər dağılır, kütləvi bütöv uçqunlar yaranır. Yalnız xüsusi layihəli yeraltı sığınacaqlar salamat qala bilər. Güclü dağılma zonası: İzafi təzyiqin 0.3 - 0.5 kq/sm2 (30-50 kPa) olduğu zonadır. Yaşayış binaları tamamilə, ağır sənaye karkas binaları isə güclü dağılır. Yollarda keçidlərin salınması üçün ağır mühəndis texnikası tələb olunur. Orta dağılma zonası: İzafi təzyiqin 0.2 - 0.3 kq/sm2 (20-30 kPa) olduğu sahədir. Binaların daxili arakəsmələri, damları, qapı-pəncərələri uçur, divarlarda iri struktur çatları yaranır. Geniş yanğınlar baş verir. Zəif dağılma zonası: İzafi təzyiqin 0.1 - 0.2 kq/sm2 (10-20 kPa) olduğu kənar zonadır. Binaların pəncərələri sınır, daxili suvaqlar tökülür, ciddi struktur zədələnməsi olmur. 35. Bakterioloji (Bioloji) silah, patogen mikroorqanizmlərin təsnifatı və karantin ilə observasiya tədbirləri Bakterioloji silah — patogen mikroorqanizmlərin (bakteriyalar, viruslar, rikketsiyalar, göbələklər) və ya onların bioloji toksinlərinin (botulin) istifadəsinə əsaslanan, insanları, kənd təsərrüfatı heyvanlarını və bitkilərini kütləvi yoluxucu xəstəliklərə yoluxduraraq sıradan çıxaran kütləvi qırğın silahıdır. Bioloji mikrorqanizmlər xassələrinə görə təsnif edilir: Bakteriyalar: Birhüceyrəli canlılardır, süni qidalı mühitlərdə çoxala bilirlər (taun, vəba, sibir yarası). Dezinfeksiya maddələri ilə tez məhv olurlar. Viruslar: Canlı hüceyrə daxilində parazitlik edən çox kiçik mikroskopik strukturlardır (təbii çiçək, sarı qızdırma). Rikketsiyalar: Ölçücə bakteriya ilə virus arasındadır, quru mühitə davamlıdırlar (səpmə tif). Göbələklər: Bitki mənşəli mürəkkəb strukturlardır, idman formaları xarici mühitə dözümlüdür (koksidioidomikoz). Bakterioloji zəhərlənmə ocağında (BZO) epidemiyanın ölkəyə yayılmaması üçün iki xüsusi rejim tətbiq olunur: Karantin — aşkar edilmiş xəstəlik çox təhlükəli (taun, vəba) olduqda tətbiq olunan tam təcridetmə rejimidir. BZO- nun sərhədləri hərbiləşdirilmiş mühafizəyə götürülür, əraziyə giriş-çıxış tamamilə qadağan edilir, əhali kiçik qruplara bölünərək evlərdən çıxması məhdudlaşdırılır (bölüşdürmə karantini). Observasiya — təhlükə dərəcəsi az olan xəstəliklərdə tətbiq olunan gücləndirilmiş tibbi-izolyasiya və müşahidə rejimidir. Giriş-çıxış məhdudlaşdırılır, əhaliyə təcili profilaktik dərmanlar (antibiotiklər) paylanılır. 1. 2. 3. 4. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 24 / 35 36. Nüvə partlayışının işıq şüalanması parametri, riyazi düsturları və insan gözünə, dərisinə zədələyici təsiri Nüvə partlayışının İşıq şüalanması — partlayış anında yaranan od kürəsinin parıltısından ayrılan, səs sürəti ilə deyil, birbaşa işıq sürəti ilə yayılan ultrabənövşəyi, görünən və infraqırmızı şüalar selidir. İşıq şüalanmasının intensivliyi mühəndislikdə İşıq İmpulsu (U) kəmiyyəti ilə xarakterizə olunur. İşıq impulsunu məsafədən və gücdən asılı olaraq hesablamaq üçün iki əsas düstur tətbiq edilir: Hava nüvə partlayışı üçün mühəndis formulu: U = [ E / (4π • R2) ] • k , kal/sm2 Yerüstü nüvə partlayışı üçün mühəndis formulu (enerjinin bir hissəsi torpağa getdiyi üçün): U = (2/3) • [ E / (4π • R2) ] • k , kal/sm2 Bu düsturlarda: E — partlayışın ümumi işıq enerjisi (E = 0.35 • 109 • q); q — trotil ekvivalenti (tonla); R — ocaqdan olan məsafə (metrlə); k — atmosferin şəffaflıq (keçiricilik) əmsalıdır (dumanlı havada kiçik, təmiz havada böyük olur). İşıq şüalarının insan dərisinə təsirindən yaranan yanıqlar enerjinin miqdarına görə 4 dərəcəyə ayrılır: I dərəcə (80-160 kC/m2 - sadə qızartı), II dərəcə (160-400 kC/m2 - suluqların yaranması), III dərəcə (400-600 kC/m2 - dəri və əzələ toxumalarının nekrozu/ölməsi), IV dərəcə (≥ 600 kC/m2 - sümüklərə qədər tam kömürləşmə). Gözlərə təsir etdikdə müvəqqəti korluq (gündüz 5 dəq, gecə rejimində göz bəbəyi açıq olduğu üçün 30 dəqiqə), göz qişasının yanıqları və göz dibinin tam kömürləşməsi baş verə bilər. 37. Yandırıcı silahlar: Napalm, Pirogel, Termit, Elektron və Ağ fosforun fiziki-kimyəvi xassələri Yandırıcı silahlar — hərbi əməliyyatlarda canlı qüvvəni məhv etmək, texnikanı əritmək və binalarda kütləvi yanğınlar törətmək üçün istifadə olunan, yüksək istilik enerjisi ayıran xüsusi kimyəvi qarışıqlar sistemidir. Əsas növlərinin fiziki-kimyəvi parametrləri: Napalm: Neft məhsulları (benzin) əsasında hazırlanan, xüsusi kauçuk qatılaşdırıcıları əlavə edilən özlü, yapışqan qarışıqdır. Rəngi narıncı-qəhvəyidir, sudan yüngüldür (su üzərində belə yanır), insan dərisinə yapışdıqda təmizlənməsi çətindir. Yandıqda 1000 - 1200 °C temperatur yaradır, yanma müddəti 5-10 dəqiqədir. Pirogellər: Napalma maqnezium və alüminium tozları, habelə oksidləşdiricilər əlavə edilməklə hazırlanan metallaşdırılmış yandırıcı qarışıqlardır. Suyu binaların damını deşmək qabiliyyətinə malikdir. Yanma temperaturu 1600 - 2000 °C-yə çatır. • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 25 / 35 Termit qarışıqları: Alüminium tozu ilə dəmir oksidinin (Fe2 O3 ) xüsusi nisbətdə quru mexaniki qarışığıdır. Alışdıqdan sonra daxili oksidləşmə hesabına hava (oksigen) olmadan belə intensiv yanır. Yanma temperaturu 3000 °C-yə çatır, polad plitələri və relsləri dərhal əridir. Elektron: Maqnezium (96%), alüminium (3%) və manqandan (1%) ibarət xüsusi yüngül hərbi xəlitədir. 600 °C-də alışır, gözqamaşdırıcı mavi-ağ alovla 2800 °C istilik verərək yanır. Ağ Fosfor: Havada öz-özünə alışan, mum şəkilli, kəskin iyli bərk maddədir. Yandıqda 1000 °C temperatur və kütləvi boğucu ağ zəhərli tüstü buludu yaradır. Orqanizm üçün hədsiz toksikdir (0.1 qramı insan üçün öldürücü daxili dozadır). 38. Nüvə silahının təsnifatı, trotil ekvivalenti, 6 partlayış növü və 5 zədələyici amili Nüvə silahı — ağır kimyəvi elementlərin (Uran, Plutonium) nüvələrinin zəncirvari bölünməsi və ya yüngül hidrogen izotoplarının (Deyterium, Tritium) sintez reaksiyaları zamanı ayrılan daxili nüvə enerjisinə əsaslanan kütləvi qırğın silahıdır. Nüvə sursatlarının gücü Trotil ekvivalenti (partlayış zamanı ayrılan enerjiyə bərabər olan adi trotil partlayıcısının tonla miqdarı) ilə ölçülür və 5 qrupa bölünür: ən kiçik (<1 kt), kiçik (1-10 kt), orta (10-100 kt), böyük (100 kt - 1 Mt) və çox böyük (>1 Mt). Nüvə partlayışının 6 mühəndis növü: Partlayışın baş verdiyi mühitə görə fərqlənirlər: Yerüstü partlayış: Birbaşa torpaq səthində baş verir, od kürəsi yerə toxunur, kütləvi radioaktiv çirklənmə yaradır. Yeraltı partlayış: Torpağın daxilində baş verir, güclü seysmik dalğalar və böyük torpaq qıfı formalaşdırır. Suüstü partlayış: Su səthində baş verir, nəhəng su dalğaları və radioaktiv duman buludu yaradır. Sualtı partlayış: Suyun daxilində baş verir, hidro-akustik zərbə dalğası formalaşdırır. Hava partlayışı: 10 km hündürlüyə qədər olan havada baş verir, od kürəsi yerə toxunmur. Dağıdıcı radiusu geniş olur, lakin yerin radioaktiv çirklənməsi minimaldır. Yüksəklik partlayışı: 10 km-dən yuxarıda (stratosfer və kosmosda) baş verir. Əsasən rabitəni kəsmək üçün elektromaqnit impulsu yaradır. Yerüstü partlayışın 5 zədələyici amili: Hava zərbə dalğası: Ümumi enerjinin 50%-ni təşkil edir, mexaniki dağıntılar törədir. İşıq şüalanması: Enerjinin 35%-ni aparır, kütləvi yanğınlar və yanıqlar törədir. Nüfuzedici radiasiya: Enerjinin 5%-dir, partlayış anında ayrılan qamma şüaları və neytron axınıdır (şüa xəstəliyi törədir). Yerin radioaktiv zəhərlənməsi: Enerjinin 10%-dir, buluddan tökülənRM-lər ərazini uzunmüddətli çirkləndirir. • • • 1. 2. 3. 4. 5. 6. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 26 / 35 Elektromaqnit impulsu (EMİ): Saniyəlik güclü gərginlik dalğasıdır, bütün elektronika və kompüter sistemlərini yandırır. 39. Hava zərbə dalğasının fiziki parametrləri, düsturları və insana, binalara olan mexaniki təsirləri Hava zərbə dalğası — partlayış mərkəzində yaranan yüksək təzyiqli qazların ətrafdakı havanı sıxaraq səs sürətindən yüksək sürətlə bütün istiqamətlərdə yaydığı sıxılmış hava kütləsidir. Sıxılmış həcmin ön sərhədinə zərbə dalğasının ön cəbhəsi deyilir. Əsas parametrləri: izafi təzyiq (ΔPf ), sürət təzyiqi (ΔP s ), təsir vaxtı (τ) və ön cəbhənin hərəkət sürətidir (Vf ). Ön cəbhədəki maksimal təzyiqlə normal atmosfer təzyiqi (1 kq/sm2 və ya 100 kPa) arasındakı fərqə izafi təzyiq deyilir. İzafi təzyiqin məsafədən asılı olaraq hesablanması üçün aşağıdakı mühəndis düsturları tətbiq edilir: Yerüstü nüvə partlayışı zamanı izafi təzyiq düsturu: ΔPf = 105 • [ 3√(q/2) / R ] + 410 • [ 3√(q/2)2 / R2 ] + 685 • (q / R3) , kPa Hava nüvə partlayışı zamanı izafi təzyiq düsturu: ΔPf = 84 • [ 3√(q/2) / R ] + 270 • [ 3√(q/2)2 / R2 ] + 350 • (q / R3) , kPa Zərbə dalğasının insana travmatik təsiri: Beynəlxalq standartlara görə ΔPf ≤ 7 kPa təzyiq insan üçün tam təhlükəsizdir. Təzyiq artdıqdan sonra zədələnmələr başlayır: Yüngül zədələnmə (20 - 40 kPa): Yüngül kontuziyalar, qulaq pərdəsinin zədələnməsi, eşitmə və danışıq qabiliyyətinin müvəqqəti itməsi, oynaqların burxulması. 1-2 aya sağalır. Orta zədələnmə (40 - 60 kPa): Beyin silkələnməsi, burun, qulaq və ağızdan daxili qanaxmalar, sümüklərin ciddi sınması. Hospitalizasiya tələb olunur (2-3 ay). Ağır zədələnmə (60 - 100 kPa): Daxili orqanların (ağciyər, qaraciyər) dağılması, daxili kütləvi qanaxmalar, sümüklərin çoxsaylı qəlpəli sınmaları, uzunmüddətli huşun itməsi. İnsanların 30%-i təcili tibbi müdaxilə olmadıqda ölür. Çox ağır zədələnmə (>100 kPa): Bədən üzvlərinin qopması, daxili orqanların tam parçalanması, əksər hallarda anında ölümlə nəticələnir. • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 27 / 35 40. Əsəb-iflic (Zarin, Zoman, V-qazlar) və dəridə yaraaçan (İprit) təsirli döyüş zəhərləyici maddələrinin toksikoloji analizi Kimyəvi silahların əsasını təşkil edən zəhərləyici maddələr insan bədəninə daxil olma patologiyasına görə qruplaşdırılır: Əsəb-iflic təsirli ZM-lər (Zarin, Zoman, V-qazlar): Fosfor-üzvi birləşmələr (FÜB) sinfinə aiddirlər. Dünyada ən təhlükəli kimyəvi maddələr sayılırlar. Rəngsiz və tam iysiz mayelərdir. Qaynama temperaturları: Zarin (151 °C), Zoman (190 °C), V-qazlar (300 °C). Toksikoloji təsir mexanizmi: İnsan orqanizmində sinir impulslarının ötürülməsini tənzimləyən əsas xolinesteraz fermentini bloklayırlar (iflic edirlər). Bunun nəticəsində sinir uclarında asetilxolin maddəsi həddindən artıq yığılır və mərkəzi sinir sistemi daimi qıcolma və spazma vəziyyətinə keçir. Zəhərlənmə patologiyası: İlk növbədə göz bəbəkləri kəskin büzülür və nöqtə boyda olur (mioz hadisəsi), baş ağrısı, təngnəfəslik başlayır. Ağır mərhələdə bütün bədənin kütləvi qıcolması, ağızdan köpük gəlməsi, qusma və tənəffüs mərkəzinin iflici ilə ölüm baş verir. İlk yardım: Dərhal əleyhqaz geyindirilir, Aİ-2 apteçkasındakı taren həbi udulur və ya şprits-tyubiklə atropin/afin antidotu əzələyə vurulur. Dəridə yaraaçan təsirli ZM-lər (İprit - HD): Tipik nümayəndəsi İprit maddəsidir. Xarakterik sarımsaq və ya xardal qoxusu olan sarı-qəhvəyi rəngli yağabənzər mayedir. Universal hüceyrə zəhəridir. Gizli dövrə malikdir: Dəriyə damcı düşdükdə heç bir ağrı hiss olunmur, lakin 2-6 saatdan sonra dəri qızarır, 24 saatdan sonra kiçik suluqlar yaranır, 2-3 gündən sonra isə bu suluqlar birləşərək sağalmayan, dərin irinli nekrotik yaralar əmələ gətirir. Yaraların sağalması infeksiya düşdükdə 3 aya qədər çəkir. Gözə düşdükdə tam korluq törədir. Xüsusi antidotu yoxdur, müalicəsi simptomatikdir. Dərhal İPP-8 paketi ilə deqazasiya edilməlidir. 41. Ümumzəhərli (Sianid turşusu, Xlorsian) və boğucu (Fosgen) təsirli kimyəvi maddələrin kliniki və patoloji xüsusiyyətləri Bu qrup maddələr hüceyrə tənəffüsünü və ağciyərləri hədəf alır: Ümumzəhərli təsirli ZM-lər (Sianid turşusu, Xlorsian): Sianid turşusu (HCN): Xarakterik acı badam qoxusu olan, kəskin uçucu rəngsiz mayedir. Qaynama temperaturu cəmi 26 °C-dir, yəni yerə düşdükdə dərhal qaz halına keçir. Təsir mexanizmi: Hüceyrələrin qandan oksigen udmasını təmin edən daxili sitoxromoksidaza (tənəffüs fermenti) maddəsini dəmir ionları ilə birləşərək sıradan çıxarır. Nəticədə qan oksigenlə zəngin olsa da, hüceyrələr tərəfindən mənimsənilə bilmir və orqanizm hüceyrə səviyyəsində boğulur (qan arterial xarakterini itirmir, bədən çəhrayı rəng alır). Simptomlar və Yardım: Ağızda metal dadı, ürək döyüntüsü, qorxu, iflic və nəfəs kəsilməsi. İlk yardım kimi dərhal əleyhqaz geyindirilir və şlem-maskanın altına amilnitrit və ya propilnitrit ampulası əzilərək daxil edilir (bu maddə siyanidləri bağlayır). • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 28 / 35 Boğucu təsirli ZM-lər (Fosgen - CG): Xarakterik çürümüş ot və ya kal alma qoxusu olan rəngsiz qazdır. Yalnız tənəffüs yolları ilə bədənə daxil olur. 4 - 15 saatlıq uzun gizli dövrü var. İnsan qazı iylədikdə ilkin olaraq yüngül öskürək xaricində heç bir ağrı hiss etmir, özünü salamat hesab edir. Lakin gizli dövr bitdikdən sonra fəlakətli mərhələ başlayır: fosgen ağciyər alveollarının membranlarını parçalayır, qan plazması alveolların daxilinə sızır. Nəticədə insan öz daxili mayesində boğulur — Ağciyər şişməsi (ödemi) baş verir. Dodaqlar və üz göyərir (göy boğulma hadisəsi). İlk yardım: Sakitlik təmin edilməli, hərəkət etməyə icazə verilməməlidir (oksigen sərfi azalsın deyə) və oksigen maskası taxılmalıdır. Süni nəfəs vermək qəti qadağandır. 42. Psixokimyəvi (Bi-Zet) və qıcıqlandırıcı (Xlorpikrin, Si-Es, Adamsit) təsirli maddələrin hərbi-kliniki təhlili Bu maddələr əksər hallarda insanı öldürmür, müvəqqəti olaraq döyüş qabiliyyətindən məhrum edir: Psixokimyəvi təsirli ZM-lər (Bi-Zet — BZ): Əsas nümayəndəsi Bi-Zet (BZ) maddəsidir. Qoxusuz, ağ rəngli kristal maddədir, aerozol halında tətbiq olunur. Mərkəzi sinir sistemindəki reseptorları bloklayaraq insanın psixikasını tamamilə pozur. Zəhərlənmədən 1 saat sonra Simptomlar başlayır: bəbəklər genişlənir, ağız quruyur, güclü vizual və akustik qallusinasiyalar (sayıqlamalar), qorxu hissi yaranır. 8 saatdan sonra insan ətraf mühitlə əlaqəni tam itirir, keyləşir, kosmosda koordinasiyasını itirir. Sonra 4 gün davam edən aqressiv sayıqlama və qaydasız xaotik hərəkətlər dövrü başlayır. İnsan 4 gündən sonra heç nə xatırlamadan normal vəziyyətinə qayıdır. öldürücü deyil. Qıcıqlandırıcı təsirli ZM-lər (Polis vasitələri): Xlorpikrin (PS): Kəskin iyli sarımtıl mayedir. Güclü lakrimatordur (gözü kəskin qıcıqlandıraraq dözülməz göz yaşı axıdır). Yüksək konsentrasiyada boğucu təsir də göstərir. Si-Es (CS): Ağ rəngli, bibər qoxulu bərk kristaldır. Tüstü halında tətbiq olunur. Gözlərdə və yuxarı nəfəs yollarında dözülməz acışma, yanma, asqırma və öskürək yaradır. Müasir polis qüvvələrinin gözyaşardıcı qazlarının əsasını təşkil edir. Adamsit (DM): Tünd yaşıl kristaldır. Sternitlər qrupuna aiddir (yalnız yuxarı nəfəs yollarını hədəf alır). Burunda və boğazda dözülməz yanma, asqırma böhranı və sinə daxilində sıxıcı dözülməz ağrılar yaradır. İlk yardım: zonadan çıxmaq, gözləri və boğazı 2%-li içməli soda məhlulu ilə yumaq. 43. Fövqəladə halların genezisi, miqyas və inkişaf sürətinə görə 6 mühəndis qrupunun təsnifatı Fövqəladə hal (FH) — müəyyən bir ərazidə insan fəaliyyəti, qəzalar, hərbi toqquşmalar və ya təbii fəlakətlər nəticəsində yaranan, normal həyat fəaliyyətinin qəflətən pozulması, insan tələfatı, ətraf mühitə böyük ziyan və genişmiqyaslı maddi itkilərlə nəticələnən böhran vəziyyətidir. • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 29 / 35 FH-lar sahə mənsubiyyətinə, yaranma səbəblərinə (qəsdən yaradılan - terror, müharibə; qəsdən yaradılmayan - təbii) və nəticələrin ağırlığına görə sistemləşdirilir. İnkişaf (Yayılma) sürətinə görə mühəndis təsnifatı: Partlayış sürətli (Saniyəlik): Hadisə milisaniyələr ərzində baş verir, proqnozlaşdırılması çətin olur (zəlzələlər, qaz partlayışları, nəqliyyat toqquşmaları). İti sürətli (Dəqiqəlik): Bir neçə dəqiqə ərzində pik nöqtəyə çatır (yanğınlar, sənaye müəssisələrindən zəhərli qaz sızmaları). Tez yayılan (Saatlıq): Bir neçə saat ərzində ərazini bürüyür (çay daşqınları, vulkan püskürmələri, kommunal şəbəkə qəzaları). Mülayim sürətli (Günlük/Həftəlik): Tədricən inkişaf edir (epidemiyalar, quraqlıq, geniş ekoloji çirklənmə prosesləri). Texnogen FH-ların yaranma xarakterinə görə 6 əsas mühəndis qrupu: Praktiki mülki müdafiədə texnogen qəzalar 6 əsas qrupda idarə olunur: Radiasiya təhlükəli obyektlərdəki (AES) qəzalar; Kimyəvi təhlükəli obyektlərdəki (zavodlar) qəzalar; Yanğın-partlayış təhlükəli sahələrdəki qəzalar; Hidrodinamiki təhlükəli obyektlərdə (bəndlər, su elektrik stansiyaları) baş verən qəzalar; Böyük nəqliyyat və magistral qəzaları (qatarların, təyyarələrin qəzası); Kommunal-enerji sistemlərində (qaz, su, istilik magistralları) baş verən qəzalar. 44. İonlaşdırıcı şüalanmanın doza gücü parametrləri və vahidlərin beynəlxalq (BS) konversiyası Radiasiya sahələrinin intensivliyini və müddətini qiymətləndirmək üçün mühəndislikdə Doza Gücü (vahid vaxt ərzində alınan radiasiya dozasının miqdarı) anlayışından istifadə olunur. Strukturca 3 növə ayrılır: Udulan doza gücü: Şüalanmaya məruz qalan maddənin (və ya insan toxumasının) vahid vaxtda udduğu radiasiya enerjisidir. Beynəlxalq Sistemdə (BS) ölçü vahidi Qrey/saniyə (Qr/san)-dir. Praktikada rad/saat da istifadə olunur. Ekspozisiya doza gücü: Foton (qamma və rentgen) şüalanmasının havanı ionlaşdırma intensivliyini vahid vaxtda göstərir. BS-də ölçü vahidi Kulon/kiloqram • saniyə (Kl/kq • san), sistemdən kənar əsas mühəndis vahidi isə Rentgen/saat (R/saat), millirentgen/saat (mr/saat) və mikrorat/saatdır (μR/saat). Ərazinin radiasiya çirklənməsi əksərən R/saat-la ölçülür. • • • • 1. 2. 3. 4. 5. 6. • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 30 / 35 Ekvivalent doza gücü: Şüalanmanın növünü (alfa, beta, qamma, neytron) nəzərə almaqla insan orqanizminin vahid vaxtda aldığı bioloji zədələnmə sürətidir. BS-də ölçü vahidi Zivert/saniyə (Zv/san) və ya praktikada çox istifadə olunan Zivert/saat (Zv/saat), mikrozivert/saat (μZv/saat), sistemdən kənar vahidi isə ber/saat-dır. 45. Atom Elektrik Stansiyalarında (AES) radiasiya qəzalarının ballıq təsnifatı və yerüstü çirklənmənin 5 mühəndis zonası AES-lərdə qəzalar konstruksiya defektləri, operator səhvləri və texnoloji sistemlərin köhnəlməsindən baş verir. AES qəzaları beynəlxalq INES şkalasına görə 7 ballıq sistemlə təsnif edilir: 1 bal (sadə anomaliya), 2-3 bal (hadisələr), 4-5 bal (ərazi daxili və kənar riskli qəzalar), 6 bal (ağır qəza), 7 bal (qlobal fəlakət - məsələn, Çernobıl və Fukusima qəzaları). AES qəzalarında nüvə partlayışından fərqli olaraq trotil dalğası olmur, əsas fəsad uzunmüddətli yarımparçalanma dövrü olan izotopların (Seziy-137, Stronsiy-90, Yod-131) günlərlə ətrafa sızmasıdır. Küləyin istiqamətinin dəyişməsi ilə çirklənmə izinin sərhədləri çox mürəkkəb konfiqurasiya alır. AES qəzası zamanı ərazinin çirklənməsinin 5 mühəndis zonası: Mühəndis planlaşdırılmasında ərazi radiasiya gücünə görə 5 rəngli zonaya ayrılır: M Zonası — Zəif (Radiasiya təhlükəli) zona (Qırmızı rəng): İzin xarici sərhəddində radiasiya doza gücü P = 0.014 mr/saat, daxili sərhəddə 0.14 mr/saat olur. İlk il ərzində əhalinin alacağı doza 0.5 rad təşkil edir. A Zonası — Mülayim zəhərlənmə zonası (Göy rəng): Daxili sərhəddə doza gücü 1.4 mr/saat olur. İlk ilin cəmi dozası 5 rad-dır. B Zonası — Güclü zəhərlənmə zonası (Yaşıl rəng): Daxili sərhəddə doza gücü 14 mr/saat-a çatır. İl üçün cəmi doza 50 rad olur. V Zonası — Təhlükəli zəhərlənmə zonası (Qəhvəyi rəng): Sərhəddə doza gücü 140 mr/saat-dır. İl üçün cəmi doza 150 rad-dır. Q Zonası — Çox təhlükəli zəhərlənmə zonası (Qara rəng): Radiasiya doza gücü P > 140 mr/saat həddindən daxilə doğru kəskin artır, illik doza ≥ 500 rad-dır. Giriş tamamilə bağlanır, personal tam köçürülür. 46. Radiasiya təhlükəli obyektlərin 4 kateqoriyası və radioaktivliyin fiziki aktivlik (Bekkerel, Küri) vahidləri Qəza zamanı radioaktiv maddələrin ətraf mühitə yayılma riskinə görə radiasiya təhlükəli obyektlər (RTO) dövlət tərəfindən 4 təhlükə kateqoriyasına bölünür: I Kateqoriya: Ən yüksək təhlükəli obyektlər. Qəza zamanı radiasiya təsiri obyektin sərhədlərini aşaraq geniş regional əhalinin mühafizə tədbirlərinin (təxliyə) keçirilməsini tələb edir (AES-lər). • • • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 31 / 35 II Kateqoriya: Qəzanın radiasiya fəsadları yalnız obyektin əvvəlcədən müəyyən edilmiş sanitar-mühafizə zonasının daxili radiusu ilə məhdudlaşır, şəhərə yayılmır. III Kateqoriya: Radiasiya təsirləri yalnız obyektin birbaşa daxili hasarlanmış sənaye ərazisindən kənara çıxmır. IV Kateqoriya: Lokal obyektlər. Radiasiya fəsadları yalnız radioaktiv maddələrlə iş aparılan konkret qapalı laboratoriya otağının və ya binanın daxili ilə məhdudlaşır. Radioaktiv maddələrin miqdarını kütlə (qram) ilə ölçmək düzgün deyil, çünki izotopların parçalanma sürətləri fərqlidir. Buna görə də maddənin miqdarı onun Aktivliyi (A) ilə qiymətləndirilir. Aktivlik — radioaktiv nüvələrin vahid saniyədə etdiyi öz-özünə parçalanmaların sayıdır. Beynəlxalq Sistemdə (BS) aktivlik vahidi Bekkerel (Bk) qəbul edilib: 1 Bk = 1 parçalanma / saniyə. Praktikada isə daha böyük sistemdən kənar vahid olan Küri (Ki) istifadə olunur (1 qram Radiumun 1 saniyədəki parçalanma sürəti). Riyazi konversiya keçidi: 1 Ki = 3.7 • 1010 Bk || 1 Bk = 2.7 • 10−11 Ki 47. İonlaşdırıcı şüalanmanın bioloji təsir mexanizmi, şüa xəstəliyinin 4 inkişaf mərhələsi və 4 ağırlıq dərəcəsi İonlaşdırıcı şüalanma (alfa, beta, qamma) insan bədənindən keçərkən toxumalarda iki patoloji proses törədir: birbaşa təsir (hüceyrənin DNT və zülal molekullarını birbaşa parçalayır) və dolayı təsir (bədəndə olan su molekullarını ionlaşdıraraq suyun radiolizini törədir, nəticədə hüceyrələri daxildən dağıdan yüksək aktivlikli sərbəst radikallar — H+, OH− yaranır). Şüalanmaya məruz qalmış insanda Şüa xəstəliyi inkişaf edir. Xəstəliyin gedişatı xronoloji olaraq 4 inkişaf mərhələsindən keçir: 1. Başlanğıc dövr (ilk saatlarda qusma, halsızlıq), 2. Gizli dövr (simptomlar müvəqqəti itir, xəstə özünü salamat hiss edir, lakin qanda leykositlər sürətlə azalır), 3. Xəstəliyin qızğın inkişaf dövrü (saçların kütləvi tökülməsi, daxili qanaxmalar, yüksək qızdırma, infeksiyalar), 4. Sağalma və ya ölüm dövrü. Udulmuş dozaya görə şüa xəstəliyinin 4 dərəcəsi: I Dərəcə (Yüngül — Doza 100 - 200 rad): İlkin reaksiya demək olar ki, olmur. 3 həftədən sonra yüngül yorğunluq və qanda leykositlərin cüzi azalması qeydə alınır. Müalicəsiz 2 aya tam sağalır. II Dərəcə (Orta — Doza 200 - 400 rad): İlk 2 saatda qusma baş verir, 2 gün çəkir. Gizli dövr 2-3 həftə davam edir. Sonra ishal, saç tökülməsi başlayır. Stasionar müalicə ilə 2.5 aya sağalır. III Dərəcə (Ağır — Doza 400 - 600 rad): İlk 1 saatda güclü qusma və baş ağrısı başlayır. Gizli dövr çox qısadır (bir neçə gün). Qızğın mərhələdə kütləvi qanaxmalar, yüksək temperatur yaranır. Müalicəyə baxmayaraq xəstələrin 20-30%-i ölür, sağalma 6 ay çəkir. IV Dərəcə (Ölümlü/İfrat ağır — Doza > 600 rad): İlk 30 dəqiqədə dözülməz qusma bədəni iflic edir. Gizli dövr ümumiyyətlə olmur. Leykositlər sıfıra enir, sümük iliyi tamamilə məhv olur. Vaxtında sümük iliyi köçürülmədikdə xəstələr ilk 10 gündə daxili qanaxmalardan ölürlər. • • • 1. 2. 3. 4. Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 32 / 35 Ekstremal şəraitdə iş qabiliyyətini itirməmək üçün təyin olunmuş buraxıla bilən birdəfəlik şüalanma dozası 50 rad-dır (ilk 4 gündə). 48. Kimyəvi təhilkəli obyektlərdə qəzaların miqyas təsnifatı (Lokal, Obyekt, Yerli, Regional, Qlobal) və QKTM-lərin 4 təhlükə sinfi Kimyəvi təhlükəli obyekt (KTO) — istehsalat prosesində və ya anbarlarında ətraf mühitə sızdıqda insanların kütləvi zəhərlənməsinə səbəb ola biləcək miqdarda Qəza-Kimyəvi Təhlükəli Maddələr (QKTM) saxlayan və ya emal edən sənaye müəssisələridir (məsələn: soyuducu kombinatlar, su təmizləmə məntəqələri). Yayılma miqyasına görə kimyəvi qəzaların 5 növü: Lokal qəzalar: Zəhərli maddənin sızması çox kiçikdir. Fəsadlar yalnız bir iş yerindən və ya qapalı aparatın daxilindən kənara çıxmır. Personal daxili imkanlarla həll edir. Obyekt növlü qəzalar: Sızan qazın yaratdığı təhlükəli konsentrasiya zonasının dərinliyi müəssisənin hasarlanmış sanitar-mühafizə zonasının radiusundan kənara çıxmır. Şəhər əhalisi üçün təhlükə yoxdur. Yerli növlü qəzalar: Zəhərli hava buludu sənaye zonasını aşaraq yaxınlıqdakı yaşayış məntəqəsinə, şəhər mikrorayonuna çatır və kütləvi təxliyə tələb edir. Regional qəzalar: Nəhəng miqdarda zəhərli maddə havaya buraxılır, zəhərli bulud coğrafi relyef boyunca hərəkət edərək bir neçə kəndi və ya rayonu bürüyür. Qlobal qəzalar: Böyük kimya kombinatının bütün anbarlarının və tutumlarının eyni vaxtda tam dağılması (məsələn, zəlzələ və ya hərbi zərbə nəticəsində). Ətraf mühit və biosfera üçün fəlakətlidir. Təhlükə dərəcəsinə görə QKTM-lərin 4 toksiklik sinfi: Maddələr havada orta öldürücü konsentrasiya dozasının (LCt50) qiymətinə görə qruplaşdırılır: 1-ci Sinif — Fövqəladə təhlükəli (LCt50 < 0.5 q/m3): Havada yol verilən maksimal konsentrasiyası < 0.1 mq/ m3 olur (civə buxarları, hidrogen-flüorid). 2-ci Sinif — Yüksək təhlükəli (0.5 - 5.0 q/m3): Yol verilən hədd 0.1 - 1.0 mq/m3 arasındadır (Xlor, Sianid turşusu). 3-cü Sinif — Mülayim təhlükəli (5.0 - 50 q/m3): Yol verilən hədd 1.0 - 10 mq/m3 arasındadır (Kükürd-sulfid, Xlorid turşusu). 4-cü Sinif — Az təhlükəli (≥ 50 q/m3): Yol verilən hədd > 10 mq/m3 olur (Ammonyak, Aseton). 1. 2. 3. 4. 5. • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 33 / 35 49. Udulan, ekspozisiya, ekvivalent və effektiv radiasiya dozalarının fiziki mahiyyəti və riyazi tərifləri Radiasiya təhlükəsizliyində dozaların fiziki fərqlərini bilmək mühəndislik hesablamaları üçün prinsipialdır: Udulan doza: Maddənin üzərinə düşən ionlaşdırıcı şüalanmanın ötürdüyü ümumi enerjinin (dE) həmin maddənin kütləsinə (dm) olan sırf fiziki nisbətidir. D = dE / dm. BS-də ölçü vahidi Qrey (Qr)-dir (1 Qr = 1 C/ kq). Sistemdən kənar vahidi rad-dır (1 Qr = 100 rad). Maddənin növündən asılı olmayan ümumi udulan enerjini göstərir. Ekspozisiya dozası: Yalnız foton (qamma və rentgen) şüalanmasının quru havanı ionlaşdırma qabiliyyətini ölçür. Havanın kiçik həcmində yaranan eyni işarəli ionların tam elektrik yükünün havanın kütləsinə nisbətidir. BS vahidi Kulon/kiloqram (Kl/kq), praktik vahidi isə Rentgen (R)-dir. Ekvivalent doza: Udulan dozanın eyni qiymətində müxtəlif şüaların (alfa, beta, neytron) bioloji toxumaya vurduğu zədə eyni olmur. Alfa hissəcikləri qammadan 20 dəfə təhlükəlidir. Buna görə də udulan doza şüanın keyfiyyət (təhlükə) əmsalına (WR ) vurulur: H = D • WR . Ölçü vahidi Zivert (Zv)-dir. Sistemdən kənar vahidi ber-dir (1 Zv = 100 ber). Effektiv doza: İnsan bədənində müxtəlif orqanların (məsələn, sümük iliyi, qalxanvari vəzi, ağciyərlər) radiasiyaya qarşı həssaslığı (xərçəng yaratma riski) fərqlidir. Buna görə də hər bir orqanın aldığı ekvivalent doza həmin orqanın toxuma çəki əmsalına (WT ) vurulur və hamısı cəmlənir: E = ∑ (HT • WT ). Ölçü vahidi Zivert (Zv)-dir. İnsanın gələcəkdə xərçəngə tutulma riskini ölçən əsas tibbi-mühəndis dozadır. 50. Yanacaq-hava (Qaz-hava) qarışığı partlayışlarının fizikası, mühəndis hesablanması və 3 əsas təsir zonası Sənaye müəssisələrində magistral qaz borularının dağılması və ya karbohidrogen mayelərinin sızması zamanı qaz havaya qarışaraq böyük həcmdə Yanacaq-hava qarışığı (YHQ) buludu formalaşdırır. Bu bulud qığılcımdan alışdıqda nüvə partlayışına bənzər güclü həcmi partlayış (detonasiya) baş verir. Mühəndis qiymətləndirilməsində partlayışın yaratdığı dağıntıları hesablamaq üçün ərazi 3 əsas proqnoz zonasına bölünür: I Zona — Detonasiya dalğası zonası (Mərkəzi zona): Buludun birbaşa bürüdüyü və alovun detonasiya sürəti ilə yayıldığı daxili zonadır. Bu zonanın mühəndis radiusu (RI ) sızan karbohidrogen qazının kütləsindən (Q, tonla) asılı olaraq aşağıdakı formula əsasən hesablanır: RI = 17.5 • 3√Q , metr Bu zonanın ön cəbhəsində yaranan izafi təzyiq sabit və hədsiz yüksəkdir: 1500 - 1700 kPa. Bu zonadakı bütün bina və qurğular istisnasız olaraq tamamilə dağılır və bünövrəsindən sökülür. • • • • • Azərbaycan Texniki Universiteti | Tələbə Konspekti Səhifə 34 / 35 II Zona — Partlayış məhsullarının təsir (Genişlənmə) zonası: Detonasiya bitdikdən sonra qızmış qazların kənara doğru genişləndiyi zonadır. Zonanın xarici mühəndis radiusu: R2 = 1.7 • RI formulu ilə tapılır. Bu zonanın daxilində ixtiyari R məsafəsində izafi təzyiqin qiyməti (ΔPf2) aşağıdakı kubik formula əsasən hesablanır: ΔPf2 = 1300 • (RI / R)3 + 50 , kPa Bu zonada təzyiq 1350 kPa-dan 300 kPa-a qədər sürətlə düşür. I zonada olduğu kimi, binalar tam dağılmaya məruz qalır. III Zona — Hava zərbə dalğasının sərbəst yayılma zonası: Sıxılmış hava dalğasının sərbəst şəkildə kənarlara hərəkət etdiyi zonadır. Dağıntıların dərəcəsinə görə 3 mühəndis yarımzonasına ayrılır: Güclü dağıntılar yarımzonası: Xarici sərhəddində təzyiq ΔPf = 50 kPa olur. Orta dağıntılar yarımzonası: Xarici sərhəddində təzyiq ΔPf = 30 kPa-dır. Zəif dağıntılar yarımzonası: Xarici sərhəddində təzyiq ΔPf = 10 kPa-a bərabərdir. YHQ partlayışında bu mexaniki zonalardan əlavə, kütləvi alov fırtınasının yaratdığı istilik sahəsinin təsir zonası və boğucu qazların yayıldığı toksiki tüstüləmə zonası da formalaşır.